Извештај на ЦИА: Србија и Тито ја денационализираа Македонија

По завршувањето на Балканската војна, Србија започнува да води денационализаторска политика во Македонија, но не успева да ја уништи поддршката за бугарскиот дух. По 1944 година започнува наметнување на македонска национална самосвест во Вардарска и Пиринска Македонија под притисок на диктаторот Тито.

Ова се тврди во извештај на Централната разузнавачка агенција (ЦИА) на САД од 1968 година. Документот е насловен „Македонското прашање никогаш не умира“, а негов автор е Денисон Русинов, пренесува БГНЕС.

Авторот нагласува дека прашањето далеку не е само историско, туку има директно политичко и геополитичко значење. Според анализата, конфликтот особено се заострува во периодот 1967–1968 година, кога бугарски публикации поврзани со 90-годишнината од Санстефанскиот договор предизвикуваат остра реакција во Белград. Во тие статии „Македонија е опишувана како бугарска историска земја, еден од трите историски центри и горд центар на бугарската култура“.

Аналитичарот на ЦИА забележува дека во Бугарија Санстефанскиот договор од 1878 година се смета за симбол на националното обединување. Југословенското раководство реагира остро на таквите толкувања. Во Белград се појавуваат обвинувања дека Софија го доведува во прашање постоењето на посебна македонска нација. Во извештајот се наведува дека југословенскиот печат и политичките кругови започнуваат кампања против бугарските публикации, а прашањето било разгледувано дури и во Сојузното собрание (југословенскиот парламент).

Сето ова се случува само две децении откако југословенскиот диктатор Јосип Броз Тито започнал со насилно наметнување на вештачка македонска национална самосвест кај Бугарите што живееле во Вардарска Македонија. Во анализата изрично се нагласува дека по Втората светска војна Белград систематски гради посебна македонска нација, јазик и културна политика. Токму во таа насока Русинов забележува дека Југославија реагирала особено бурно на објавеното во бугарскиот печат. Во тоа време македонскиот идентитет веќе бил претворен во основен елемент од структурата на федералната југословенска држава.

Американскиот разузнавач посветува посебно внимание на историскиот идентитет на она што тој го нарекува „словенско население“ во Македонија. Русинов тврди дека ова прашање останува едно од најоспоруваните на Балканот.

Понатаму Русинов наведува дека по основањето на Бугарската егзархија, националното самоопределување на голем дел од словенското население почнува јасно да се поврзува со бугарскиот идентитет. Во анализата се вели дека „оние кои ја избираат Егзархијата, почнуваат да се нарекуваат Бугари“. Авторот дополнува дека „пред 1870 година повеќето од овие Словени, доколку воопшто се определувале на некаков начин, изгледа се нарекувале ‘Грци’“, но по црковната поделба „збунетоста постепено почнува да исчезнува“. Објективноста бара да се забележи дека населението во Македонија започнува да се самоопределува како бугарско векови пред 1870 година. Во таа смисла, службеникот на ЦИА претставува поедноставен и шематски поглед на сложениот процес на формирање на бугарскиот национален идентитет, кој започнал уште во Средниот век.

Русинов наведува дека бугарските историчари сметаат дека „не постои македонска национална свест“ во периодот пред формирањето на југословенската политика по Втората светска војна. Извештајот ја разгледува и демографската слика во Македонија во XIX век. Русинов забележува дека населението во регионот често ја менувало својата национална идентификација во зависност од политичката ситуација, верската припадност и влијанието на различни држави.

Авторот посочува дека Бугарија, Србија и Грција започнуваат борба за влијание во Македонија преку цркви, училишта и политички организации, што постепено го претвора регионот во една од најоспоруваните територии на Балканот.

Разузнавачот обрнува внимание и на Внатрешната македонска револуционерна организација (ВМРО), основана од шестмина Бугари во Солун во 1893 година под името Бугарски македонско-одрински револуционерни комитети (БМОРК). Авторот наведува дека уште на почетокот од своето постоење ВМРО се поделила на две крила – едното кое поддржувало присоединување кон Бугарија и другото кое застапувало автономија на Македонија. Во извештајот се наведува дека некои поддржувачи на второто крило подоцна станале комунисти.

„Во овој контекст треба да се разгледува современиот југословенско-бугарски спор за моштите на херои на ВМОРО како Гоце Делчев и за Илинденското востание од 1903 година, поддржано од ВМОРО, но неуспешно. Дали тие ѝ припаѓаат на Бугарија или на југословенска Македонија?“, пишува авторот. Тој пропушта да спомене дека коските на Делчев биле предадени од бугарските комунисти на СР Македонија во 1946 година, под притисок на диктаторите Тито и Јосиф Сталин.

Во анализата се разгледуваат и Балканските војни, по кои Македонија била поделена меѓу Србија, Грција и Бугарија. Во однос на српската асимилаторска политика во Македонија, Русинов го пишува следново:

„Од друга страна, етничката политика на Србите, кои управуваа со Југославија меѓу двете светски војни и ја поддржуваа тезата дека Македонците исто така се Срби, изгледа не добила многу приврзаници таму… Секако, тоа одамна тлееше и под површината, каде постоеја силни пробугарски чувства; но тоа не го зголеми бројот на нивните (српските) приврзаници.“

Извештајот ги опишува и последиците од Првата светска војна. Според авторот, бугарските надежи за обединување на Македонија пропаднале по поразот на Бугарија, но македонското прашање останало извор на тензии меѓу балканските држави. Американскиот разузнавач посветува значително внимание и на периодот по Втората светска војна.

Авторот на анализата наведува дека тезата за „македонска нација“ е ништо повеќе од лажно творение на југословенските комунисти, прифатено од нивните бугарски другари.

„За помалку од дваесет години по ослободувањето бугарските комунисти петпати заземаа целосно спротивставени позиции по македонското прашање. Така, во периодот 1944–1948 година тие не само што се откажаа во корист на Југословените од своите територијални претензии кон Македонија, туку дури ја прифатија и југословенската теорија дека словенското население на Македонија во целина е ‘македонско’, односно нова етничка група“, пишува Русинов.

Во анализата се обработува и „културната автономија“ што бугарските комунисти ѝ ја дале на Пиринска Македонија, како и фактот дека бугарски граѓани насилно биле принудувани да се запишуваат како „Македонци“.

Тој забележува дека по 1958 година односите меѓу Софија и Белград повторно се заоструваат. Според него, бугарската страна постепено се враќа кон тезата дека „Македонците“ се „Бугари“.