Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (4)
Проф. д-р Спас Ташев
ВТОРА ГЛАВА
БУГАРСКОТО НАЦИОНАЛНО ПРАШАЊЕ ВО МАКЕДОНИЈА И МЕЃУНАРОДНАТА ДЕЈНОСТ НА МАКЕДОНСКОТО ОСЛОБОДИТЕЛНО ДВИЖЕЊЕ ПО ВТОРАТА СВЕТСКА ВОЈНА
2.2. Македонската емиграција по Втората светска војна
По избувнувањето на Втората светска војна, Германија настојува да ја привлече Југославија кон Тројниот пакт. Како поттик, Берлин му ветува на Белград дека, по очекуваниот пораз на Грција, ќе добие излез на Егејското Море преку Солун, заедно со гаранции за територијалниот интегритет на државата и откажување од германски воен транзит низ нејзината територија (Documents on German Foreign Policy, 1918–1945. Series D (1937–1945). Vol. XII, 1962). Државниот удар од 27 март 1941 година, извршен од генералот Душан Симовиќ, ги осуетува овие планови и претставува непосреден повод за германскиот напад врз Југославија.
По Априлската војна во 1941 година југословенската држава е поразена, а најголемиот дел од Вардарска Македонија ѝ е доверен на Бугарија на граѓанска управа до конечното уредување на повоениот мировен поредок. Другите делови од географската област Македонија остануваат под италијанска и албанска управа.
Во тие околности Иван Михајлов оценува дека Германија нема потенцијал да извојува трајна победа во војната и дека македонското движење не смее да ја врзува својата иднина за привремените политички и воени конјунктури. Затоа настојува да го зачува организацискиот и идејниот континуитет на ВМРО, без да ја вовлече организацијата во зависност од германските воено-политички планови. Во септември 1944 година тој одбива да учествува во германските планови за создавање „независна“ македонска држава и се спротивставува на секоја постапка што би довела до братоубиствен судир меѓу населението во Македонија (Македонска трибуна, 1951-06-28). Така, уште кон крајот на војната се поставуваат темелите на повоениот континуитет на македонското ослободително движење.
Уште во есента 1944 година, новата југословенска власт започнува со физичка ликвидација или протерување на значителен дел од дејците на предвоеното македонско ослободително движење. Секоја пројава на бугарска национална свест е квалификувана како „великобугарски шовинизам“ и подложена на систематски прогон. Репресиите започнуваат уште во периодот на т.н. „меѓувластие“, кога бугарската администрација веќе ги повлекла своите кадри од Вардарска Македонија. Во населените места долж главните комуникациски правци продолжува да функционира германската воена администрација, додека во останатите подрачја постепено воспоставуваат контрола југословенските партизански единици, кои започнуваат пресметка со своите политички противници и со претставниците на дотогашната општествена елита.
По капитулацијата на Германија во мај 1945 година и обновувањето на југословенската државна власт, овојпат под комунистичкото раководство на Јосип Броз Тито, македонското ослободително движење се наоѓа во суштински изменета политичка средина. Новиот режим спроведува масовни репресии, политички судски процеси, ликвидација на значителен дел од политичката и интелектуалната елита и забрзана политика на денационализација (Църнушанов, 1992).
Меѓу првите големи репресивни акции е т.н. „Крвава Коледа“ во јануари 1945 година, кога започнуваат масовни апсења и убиства на претставници на бугарската интелигенција, јавни дејци и припадници на македонското движење.
Во 1946 година во југословенска Македонија продолжува да дејствува мрежа од илегални групи, поради што Централниот комитет на Комунистичката партија на Македонија во периодот мај–јуни одржува низа советувања. Во нивните записници се констатира дека „во последно време имаме поголема политичка активност на ВМРО-вските групи“ и дека „нивната работа е засилена, добро организирана“. Според овие документи, такви групи постојат во Скопје, Прилепско, Битолско, Гевгелиско, Неготинско и Кавадаречко, а најдобро организирани се во Штипско и Струмичко. Нивните членови се означени како „бугарски елементи“, кои во периодот 1941–1944 година биле „активни бугарофили“ и продолжуваат да бидат „бугарофилски настроени“. За илегалната група во Неготинско во записниците е наведено дека таа „ги брани позициите на великобугарите во врска со азбуката, но не само со азбуката, туку и воопшто“ (Мучинов, 2004).
Така настанува длабока политичка и идентитетска криза меѓу бугарското население во Вардарска Македонија.(1) Паралелно со политичката консолидација на новата власт започнува процес на изградба на посебен македонски национален идентитет, заснован врз дистанцирање од бугарската историска и културна традиција. Во такви околности организираната дејност на македонското ослободително движење во рамките на Југославија станува практично невозможна, поради што значителен дел од дејците на ВМРО ја пренесуваат својата активност надвор од земјата. Така постепено се формираат организациите на повоената македонска политичка емиграција, чија меѓународна дејност се темели врз заштитата на човековите права и идејата за независна Македонија.
Репресивната политика продолжува и во следните децении преку политички судски процеси, апсења, логори и различни облици на државен терор. Покрај физичкото елиминирање на значителен дел од дотогашната политичка и интелектуална елита, југословенските власти спроведуваат политика на систематска денационализација преку контрола врз образованието, културниот живот, историската меморија и јазичната политика. Во документите на македонското ослободително движење, објавени во подоцнежниот период, дури се користи и поимот „етноцид“ за да се опише политиката насочена кон бришење на бугарскиот идентитет во Вардарска Македонија.
Особено показателна е реакцијата на Македонските патриотски организации во првите месеци по воспоставувањето на новата власт. Уште пред да бидат обновени непосредните врски меѓу МПО и Иван Михајлов, весникот „Македонска трибуна“ посветува особено внимание на јазичната политика што се спроведува во Скопје. Во напис посветен на новосоздаваниот литературен јазик, редакцијата категорично наведува:
„Важното е, че езикът, на който се пише в „Нова Македония“, не е „македонски“, а смесица от няколко македонски диалекти на българския език, примесени със сърбизми.“ (Македонска трибуна, 1945-03-22)
Оваа оценка има значење не толку како публицистички став, колку како рано сведоштво за начинот на кој македонската политичка емиграција непосредно по Втората светска војна ја восприема официјалната јазична политика на новите југословенски власти.
И покрај масовните репресии и строгиот надзор на југословенските безбедносни служби, врските меѓу емиграцијата и населението во Вардарска Македонија не се прекинати. Околу Иван Михајлов постепено се воспоставуваат конспиративни канали за пренесување информации од Југославија кон Австрија, а подоцна и кон Италија, каде што по војната се наоѓа задграничниот центар на движењето. Преку доверливи лица, илегални курири и емигрантски мрежи пристигнуваат информации за апсења, судски процеси, репресии и расположението на населението.
Според сведоштвото на Вида Боева-Попова, во овој период Иван Михајлов одржува контакти и со некои западни новинари, акредитирани во Бугарија во меѓувоениот период, меѓу кои американскиот новинар Рубен Маркам и унгарскиот публицист Болеслав Тахауер. Кругот околу Иван Михајлов овие материјали ги препраќа до Македонските патриотски организации во САД и Канада, како и до западни политички, новинарски и академски кругови. Оваа релативно стабилна информативна мрежа ѝ овозможува на македонската политичка емиграција да води континуирана кампања против политиката на Белград и им дава висок степен на веродостојност на публикациите во емигрантскиот печат.
Особено значајна улога во овој процес имаат Македонските патриотски организации, кои по Втората светска војна стануваат главен меѓународен претставник на македонските Бугари и активно придонесуваат за консолидирањето на новата политичка емиграција, концентрирана главно во САД, Канада, Западна Европа, Австралија и Латинска Америка. Основана уште во 1922 година во Северна Америка, организацијата останува практично единствената слободна институционална структура која доследно ја застапува идејата за независна Македонија и заштитата на правата на населението под југословенска власт.
Повоената македонска политичка емиграција зазема јасно изразена антикомунистичка и антијугословенска позиција. Владеењето на Јосип Броз Тито е претставено како „трета поробувачка окупација“ на Вардарска Македонија и како продолжение на претходната српска асимилациска политика. Во серијата „Возбудлива триесетгодишнина“, Иван Михајлов воспоставувањето на југословенската власт го определува како насилно наметнување на „нова власт од Белград“, против која уште во текот на 1944–1945 година се појавуваат различни облици на илегален отпор (Македонска трибуна, 1976-08-05). Така, антикомунистичката дејност на емиграцијата постепено станува продолжение на предвоената револуционерна традиција на македонското движење.
Централно место во идеологијата на емиграцијата зазема концепцијата за „независна Македонија“ како наднационално и рамнотежно решение за балканските конфликти. Оваа идеја особено активно ја промовира Иван Михајлов во своето програмско дело „Македонија: Швајцарија на Балканот“, напишано додека сè уште се наоѓа во илегалност во австриските Алпи, а објавено во 1950 година во САД (Mihailoff, 1950). Во него Македонија е претставена како географска, економска и историска целина, која треба да биде обединета во независна држава што ќе гарантира еднакви права на сите свои жители. Авторот го користи швајцарскиот модел како симбол на политичка неутралност, меѓуетнички соживот и регионална стабилност. Според него, токму независна Македонија би можела да стане „врска на единство меѓу балканските држави“ и темел на идна балканска федерација или конфедерација.
Особено показателно е што по почетокот на Студената војна емигрантските кругови постепено ја приспособуваат својата порака кон западниот политички речник. Додека во претходните децении доминираат револуционерните и националноослободителните идеи, по 1945 година сè поголемо значење добива јазикот на човековите права, правото на самоопределување и антикомунизмот. Македонските патриотски организации и организациите поврзани со нив почнуваат да ја претставуваат состојбата во Вардарска Македонија не само како прашање на национално угнетување, туку и како пример за систематско кршење на основните човекови и граѓански права и слободи. Оваа промена ѝ овозможува на емиграцијата постепено да бара поддршка меѓу западни политичари, публицисти, универзитетски професори и антикомунистички организации.
Уште од почетокот на XX век македонските Бугари во Северна Америка создаваат сопствена периодика, која станува не само средство за внатрешна организациска комуникација, туку и важен инструмент за претставување на македонското прашање пред меѓународната јавност (Македонски алманах, 1940). По Втората светска војна македонската политичка емиграција дополнително ја проширува оваа мрежа од организации, печатени изданија и контакти во Европа и Северна Америка.
Во периодот на комунистичкото владеење во Бугарија и Југославија весникот „Македонска трибуна“ станува едно од ретките изданија што доследно и непрекинато ги застапува ставовите на македонското ослободително движење и објавува информации за положбата на Бугарите во Македонија.
Покрај периодичниот печат, Македонските патриотски организации развиваат и значајна издавачка дејност. Во редакцијата на „Македонска трибуна“ во Индијанаполис се објавуваат книги, брошури, зборници со документи, годишни извештаи, конгресни реферати и меморандуми упатени до меѓународни институции, посветени на различни аспекти на македонското прашање. Особено место заземаат делата на Иван Михајлов, како и посебно подготвени публикации наменети за западната јавност. Преку нив организацијата настојува да ја претстави сопствената интерпретација на историјата на Македонија и да ѝ се спротивстави на југословенската пропаганда во меѓународниот јавен простор.
Преку овие изданија доследно се афирмира ставот дека населението во Вардарска Македонија е изложено на насилна денационализација, а југословенската федерација се претставува како облик на централизирана српска доминација. Постепено македонското прашање почнува да се претставува не само како регионален балкански конфликт, туку и како дел од пошироката расправа за националните права и политичките репресии во комунистичка Источна Европа.
Така, во првите повоени децении, македонската политичка емиграција успева да ја поврзе традиционалната идеја за независна Македонија со новиот западен дискурс за демократијата, антикомунизмот и човековите права. Тоа ја претвора нејзината дејност во значаен фактор за меѓународната афирмација на македонското прашање во периодот на Студената војна.
(1) Вардарска Македонија опфаќа околу 36% од територијата на географската област Македонија. По 1913 година таа влегува во составот на Кралството Србија, а подоцна и на Кралството Југославија. На Второто заседание на АВНОЈ, одржано во 1943 година без учество на претставници од Вардарска Македонија, е предвидено создавање на федерална единица Македонија во рамките на идната југословенска федерација. По конечното воспоставување на новата југословенска власт кон крајот на 1944 година, најголемиот дел од нејзината територија влегува во составот на Народна Република Македонија, подоцна преименувана во Социјалистичка Република Македонија. По распадот на Југославија во 1991 година, републиката се конституира како самостојна држава, која денес го носи името Република Северна Македонија.
Продолжува…
Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (3)
