Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (3)

Проф. д-р Спас Ташев

ВТОРА ГЛАВА

БУГАРСКОТО НАЦИОНАЛНО ПРАШАЊЕ ВО МАКЕДОНИЈА И МЕЃУНАРОДНАТА ДЕЈНОСТ НА МАКЕДОНСКОТО ОСЛОБОДИТЕЛНО ДВИЖЕЊЕ ПО ВТОРАТА СВЕТСКА ВОЈНА

2.1. Историското потекло на бугарското национално прашање во Македонија (1878–1944)

Во доцниот среден век балканските држави ја губат својата независност и потпаѓаат под власта на Отоманската Империја. Во текот на XVII–XIX век постепено се развива националната преродба на балканските народи. Овој процес во голема мера е условен од особеностите на османлискиот политички систем. Како теократска држава, Отоманската Империја релативно доцна дозволува официјално признавање и институционално организирање на етнокултурните заедници, кои најчесто се формираат врз комбинација од етничка и верска припадност.

Раните пројави на бугарската национална преродба се среќаваат уште во XVII век, во делата на бугарските католици Филип Станиславов (Абагар, 1651) и Петар Богдан Бакшев (Историја на Бугарија, 1667). Во XVIII век овој процес добива силен поттик со пишувањето и ширењето на „Историја славјанобугарска“ од Паисиј Хилендарски (1762), а својот врв го достигнува во XIX век.

Првата официјално призната бугарска заедница во Отоманската Империја е онаа на бугарските католици во 1860 година (Bulgar Millet Katolik), а втората, најбројна, е заедницата на бугарските православни христијани, призната во 1870 година (Bulgar Millet Ortodoks) со основањето на Бугарската егзархија. Во рамките на овој систем Бугарите одржуваат сопствени црковно-училишни општини, кои го организираат верскиот и образовниот живот на заедницата, при што наставата во училиштата и богослужбата во храмовите се одвиваат на бугарски јазик.

Исклучок претставуваат бугарските муслимани, кои не се издвоени во посебна народносна заедница, бидејќи Отоманската Империја муслиманското население го смета за дел од единствената исламска верска заедница (Millet-i İslâmiye), без оглед на неговото етничко потекло.

Преку своите народносно-црковни институции, официјално признати од османлиските власти, бугарското население стекнува облик на културна автономија со јасно определени територијални рамки. Оваа констатација има особено значење за централните и западните делови на географската област Македонија, каде што, по одржаните во периодот 1873–1875 година црковно-народни плебисцити во одделните епархии, мнозинството од православното население се определува за приклучување кон Бугарската егзархија. На тој начин тоа официјално се институционализира како бугарска заедница и во османлиските статистики сè до Балканските војни се евидентира како бугарско население (Кирил, Патријарх Бугарски, 1969).

Дејците на бугарското националноослободително движење тргнуваат од ваквото разбирање за територијалното единство на бугарскиот народ, поради што сметаат дека обновената бугарска држава треба да ги опфати трите главни историско-географски области – Мизија, Тракија и Македонија. Ваквото сфаќање наоѓа одраз и во проектот изработен и усвоен за време на Цариградската амбасадорска конференција на Големите сили (1876–1877). Со него се предвидува создавање на два автономни бугарски вилаети – Источен и Западен, при што Западниот вилает, со седиште во Софија, го опфаќа и поголемиот дел од географската област Македонија (United States Department of State, 1877). Сличен територијален опфат е предвиден и со Санстефанскиот мировен договор од 1878 година, според кој речиси цела Македонија е вклучена во обновеното автономно Кнежевство Бугарија.

Обновувањето на бугарската државност со помош на Русија предизвикува загриженост кај останатите Големи сили дека, преку своето влијание врз Бугарија, Москва ќе настојува да ги оствари своите стратешки цели за воспоставување контрола врз Босфор и Дарданелите. Поради тоа, Берлинскиот конгрес одржан истата 1878 година го ревидира Санстефанскиот мировен договор. Автономното Кнежевство Бугарија е ограничено на територијата на денешна Северна Бугарија и Софискиот округ. Поголемиот дел од денешна Јужна Бугарија е организиран како автономна покраина на Отоманската Империја под името Источна Румелија, додека Македонија и Одринска Тракија остануваат под непосредна управа на Отоманската Империја.

Член 23 од Берлинскиот договор предвидува изработка на органски статути и спроведување административни реформи во преостанатите европски владенија на Отоманската Империја, вклучително и во Македонија и Одринска Тракија, врз принципи слични на оние применети во Источна Румелија (Treaty of Berlin, 1885). И покрај настанатата територијална и политичка раздробеност, бугарскиот народ го зачувува своето духовно и просветно единство. Кнежевството Бугарија и Источна Румелија продолжуваат да бидат дел од диецезата на Бугарската егзархија, чие седиште останува во Цариград. Така, сè до 1912 година, во Македонија и Одринска Тракија продолжува да функционира бугарски црковен и просветен систем, институционално единствен и поврзан со оној во Кнежевството Бугарија и Источна Румелија.

Имајќи предвид дека главната цел на овој дел од истражувањето е да ја проследи официјалната статистичка класификација на населението во Македонија според неговата национална припадност, а не да ја утврдува неговата апсолутна бројност, како основен извор се користени официјалните статистички публикации на Отоманската Империја – суверената држава што врши суверенитет над областа до 1912 година. Токму затоа тие претставуваат најсоодветна појдовна основа за анализата. Податоците на Бугарската егзархија, како и други современи статистички истражувања, се користени за компаративна анализа, со цел да се согледаат совпаѓањата и разликите меѓу поединечните извори.

Според османлискиот попис на населението од 1893 година, во Солунскиот, Косовскиот и Битолскиот вилает се евидентирани вкупно 703.369 Бугари, од кои 222.684 во Солунскиот, 274.793 во Косовскиот и 205.892 во Битолскиот вилает. Во Одринскиот вилает се регистрирани уште 102.245 Бугари (Karpat, 1978). Според османлиските салнамиња, во периодот до 1912 година бројот на бугарското население продолжува да расте. Тоа се должи и на позитивниот природен прираст и на процесот на национално освестување кај лица од бугарско потекло, кои во претходните периоди биле приврзаници на Вселенската патријаршија и поради тоа во официјалните статистики биле евидентирани како „Грци“.

Официјалните османлиски документи содржат важни податоци и за бугарските образовни институции. Збирните податоци за Солунскиот, Битолскиот и Косовскиот вилает, во чии граници се наоѓа географската област Македонија, покажуваат дека до 1905 година во нив функционираат 642 бугарски училишта со 1.014 бугарски учители (табела 1) (види го прилогот).

Табела 1

Бугарски училишта и учители во Македонија

Извор: Presidency of the Republic of Türkiye, Directorate of State Archives, Ottoman Archives, BOA, HR.SFR.04, 706/44. Транскрипцијата на нумеричките податоци е проверена според Mehmet Köseoğlu, Bulgar Eğitim Seferberliği ve Selanik Vilayetinde Bulgar Okul ile Öğretmenleri, Turcology Research, бр. 73 (2022), стр. 212–229.

Од овие учители, само 32 го стекнале своето образование во училишни установи во Бугарија, а уште 18 во различни делови на Европа надвор од Отоманската Империја (Köseoğlu, 2022). Овие податоци покажуваат дека најголемиот дел од наставниот кадар бил од локално потекло и бил образуван во рамките на сопствениот бугарски образовен систем во Македонија, а не бил испраќан од Кнежевството Бугарија.

За споредба можат да се наведат и податоците на Бугарската егзархија, според кои до 1913 година во Македонија и Одринска Тракија постоеле 15 бугарски епархии со 1.218 парохии и 1.212 бугарски парохиски свештеници, 64 манастири и 1.373 училишта со 2.266 учители и 78.854 ученици (Holy Synod of the Bulgarian Orthodox Church – Bulgarian Patriarchate, 2021).

Токму во оваа бугарска средина се појавува организираното движење за ослободување на Македонија и Одринско. Во 1893 година, во Солун, неговите дејци ја основаат револуционерната организација Бугарски македонско-одрински револуционерни комитети. Првичниот устав предвидува нејзини членови да можат да бидат само Бугари: „член може да биде секој Бугарин“. Набргу потоа раководството прифаќа дека во ослободителната борба треба да бидат привлечени и другите народности во Македонија и Одринско. Како резултат на тоа, уставот е изменет, а членството е отворено за „секој Македонец и Одринец без разлика на вера и народност“, при што организацијата го добива името Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација (ВМОРО).

И покрај промените во името и статутот, основната политичка цел на организацијата останува постигнувањето политичка автономија на Македонија и Одринско преку спроведување на принципите содржани во член 23 од Берлинскиот договор од 1878 година. Д-р Христо Татарчев, еден од шестемина основачи на организацијата и прв претседател на нејзиниот Централен комитет, вака ги објаснува причините за прифаќањето на автономијата како нејзина политичка цел:

„Долго расправавме за целта на организацијата и на крајот се определивме за автономија на Македонија, со предимство на бугарскиот елемент. Не можевме да го прифатиме ставот за непосредно присоединување на Македонија кон Бугарија, бидејќи гледавме дека тоа ќе наиде на сериозни тешкотии поради противењето на Големите сили, како и поради стремежите на соседните држави и на Турција. Сметавме дека една автономна Македонија подоцна полесно би можела да се присоедини кон Бугарија, а доколку тоа не се оствари, би можела да стане обединувачка врска во една федерација на балканските народи. Колку што се сеќавам, Одринско првично не беше вклучено во нашата програма, а дури подоцна се појави идејата и таа област да биде опфатена со автономна Македонија.“

Во оригиналот текстот гласи:

„Разисква се на дълго върху цельта на тая организация и по-сетне се спрѣхме върху автономията на Македония съ предимство на българския елементъ. Не можехме да възприемемъ гледището „прямо присъединение на Македония съ България“, защото виждахме, че туй ще срещне голѣми мѫчнотии поради противодействието на великитѣ сили и аспирациитѣ на съседнитѣ малки държави и на Турция. Минаваше ни презъ ума, че една автономна Македония сетне би могла по-лесно да се съедини съ България, а въ краенъ случай, ако това не се постигне, че ще може да послужи за обединително звено на една федерация на балканскитѣ народи. Одринско, до колкото си припомнямъ, първоначално не влизаше въ нашата програма, и мисля, че по-сетне се замисли да се включи и тая область къмъ автономна Македония.“ (Татарчев, 1928)

До Балканските војни (1912–1913) ВМОРО доследно ја следи оваа политичка линија, при што во нејзините основни програмски документи не се формулира концепција за постоење на посебна македонска националност.

Во 1913 година, согласно Букурешкиот и Цариградскиот мировен договор, Западна Тракија е присоединета кон Бугарија, во чиј состав останува до 1919 година, додека географската област Македонија е поделена меѓу четири држави – Грција, Србија, Бугарија и Албанија.

По овие настани, и по конечното отпаѓање на Одринското направление, организацијата постепено почнува да го користи името Внатрешна македонска револуционерна организација (ВМРО), насочувајќи ја својата дејност кон борбата за автономија на Македонија. Подоцна, под раководството на Тодор Александров, а особено на Иван Михајлов, оваа политичка концепција е доразвиена во програмата за независна Македонија.

Промените во името на организацијата во различните периоди, пред сè, ги одразуваат измените во нејзиниот територијален опфат и организациска структура, а не промена во нејзиното разбирање за националната припадност на словенското население во Македонија.

Оваа приемственост јасно се согледува и во програмските документи на организацијата и во јазикот на нејзината официјална документација. Во текот на целиот период од нејзиното основање во 1893 година до нејзиното распуштање во 1934 година, организацијата во своите устави, конгресни записници, периодични изданија, внатрешна кореспонденција, шифрирана илегална пошта и други службени документи доследно го користи книжовниот бугарски јазик.

Прилог: Османски статистички извештај за бројот на учители и учителки во бугарските училишта во Солунскиот, Битолскиот и Косовскиот вилает, со наведување на населените места во кои предавале. Датиран на 31 декември 1905 година.

Извор: Османски архив при Управата на државните архиви на Република Турција (BOA), HR.SFR.04, 706/44.

Продолжува…

Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (1)

Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (2)