Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (5)

Проф. д-р Спас Ташев

ВТОРА ГЛАВА

БУГАРСКОТО НАЦИОНАЛНО ПРАШАЊЕ ВО МАКЕДОНИЈА И МЕЃУНАРОДНАТА ДЕЈНОСТ НА МАКЕДОНСКОТО ОСЛОБОДИТЕЛНО ДВИЖЕЊЕ ПО ВТОРАТА СВЕТСКА ВОЈНА

2.3. Римскиот центар и меѓународното претставување на македонското прашање

Кон крајот на Втората светска војна и во првите повоени години, Иван Михајлов, кој сè уште се наоѓа во илегалност во австриските Алпи, постепено околу себе формира тесен круг соработници што учествуваат и во организациската и во пропагандната дејност на движењето. Според сведоштвата што Вида Боева-Попова му ги дала на авторот, меѓу неговите најблиски соработници во овој период се издвојуваат неговата сопруга Менча Крничева, брат му Павел Михајлов, како и Асен Аврамов, Христо Огњанов, Иван Мотикаров, Добри Бумбалов и Иван Илчев. Тие не престојуваат на едно место, туку се распоредени во поширокиот реон, од каде што, покрај организациската работа, ја следат можната појава на припадници на југословенските безбедносни служби или други лица што би можеле да го бараат Иван Михајлов, обезбедувајќи негово навремено предупредување и сигурност.

Конспиративните контакти со западниот свет главно се одвиваат преку Швајцарија. На тој начин се одржува размена на информации со претставници на поранешното револуционерно движење, поврзани со традициите на ВМРО. Преку оваа мрежа се воспоставува постојана врска со Македонските патриотски организации во Северна Америка, како и со различни антикомунистички центри во Западна Европа.

На 20 февруари 1945 година, по иницијатива на Иван Михајлов, Асен Аврамов испраќа писмо до Љубен Димитров и до Централниот комитет на Македонските патриотски организации, во кое, меѓу другото, се вели: „Не смее да има никакво преобојување. Нашите луѓе кај вас треба да останат тоа што беа. Еден ден тоа ќе биде од огромна полза. Светот не смее да остане со впечаток дека чафкарството ги освоило душите на луѓето во нашиот крај. Напротив, тоа воопшто не е така. Но северните чафкари денес се таму и затоа нивниот глас најсилно се слуша. Вашето досегашно стојалиште, кое треба да го задржите, ќе има многу важна улога. Вие таму сте слободни и токму според вас светот ќе суди за вистинското расположение во нашиот напатен крај. Спротивните мислења се или погрешни, или злонамерни, или изнудени со сила. А има и луѓе што сакаат да направат кариера под новите околности“. (Лична архива на Иван Михајлов) Писмото покажува дека уште кон крајот на војната Иван Михајлов не ги восприема Македонските патриотски организации само како емигрантска организација, туку како единствен слободен политички претставник на македонското ослободително движење пред меѓународната јавност. Ним им е доверена задачата да го зачуваат континуитетот на политичката линија на ВМРО во услови на комунистичко воспоставување власт во Македонија.

Резултатите од оваа линија не доцнат. На 14 јуни 1945 година во „Македонска трибуна“ е објавена првата информација дека Воениот суд во југословенска Македонија ги осудил на смрт со стрелање поранешните револуционери Димитар Чкатров, Димитар Ѓузелев и Спиро Китинчев. (Македонска трибуна, 1945-06-14) До крајот на годината се објавени уште неколку статии во кои се изнесуваат информации за новиот бран репресии. Во една од нив се истакнува:

„Во Македонија под југословенска власт е создадена федерална македонска држава, вклучена во рамките на Титова Југославија. Никој не ја прашал волјата на самите Македонци. Принципот на слободно самоопределување не бил применет… Но ни тоа не било доволно. Се јавила потреба да се создаде нова „македонска народност“. Бидејќи таа немало од каде да се земе, било решено неа да ја претставуваат оние што дотогаш биле нарекувани македонски христијани, македонски Словени, старосрбијанци – стари Срби, јужносрбијанци, јужни Срби, вардарци, јужњаци, а сега Македонци. Само да не бидат тоа што се и како што самите се чувствуваат – Бугари.“ (Македонска трибуна, 1945-12-20)

Во 1946 година се објавени седум статии со подробни информации за започнатите масовни репресии врз бугарското население. Во бројот од 11 април се известува за голем политички судски процес насочен против „месни граѓани, обвинети дека сакале да започнат борба против сегашната власт. Како организатори и политички раководители биле посочени Трајко Попов, Никола Попов, Борислав Градишки, Милорад Градишки и Евтим Гашевски… Споменатите лица се обвинувале дека имале намера да создадат терористички петорки по примерот на ВМРО, за извршување атентати врз денешните управници на Македонија.“ (Македонска трибуна, 1946-04-11) Во 1947 година бројот на публикации за репресиите врз македонските Бугари нагло се зголемува.

Во 1948 година Иван Михајлов ја преминува австриско-италијанската граница и трајно се населува во Рим. Италијанската престолнина постепено се претвора во главен политички и организациски центар на повоената македонска емиграција. Таму почнува да дејствува задграничното раководство на движењето и се воспоставува широка мрежа од политички, публицистички и организациски контакти, преку кои македонското прашање треба да биде претставено пред западната јавност во условите на започнатата Студена војна. Географската положба на Италија, релативно либералната политичка средина и присуството на бројни емигрантски и антикомунистички организации го претвораат Рим во природно средиште на македонската политичка емиграција.

Во следниот период особено значење за добивањето актуелни информации од Македонија има воспоставувањето нови конспиративни канали во Италија. Во Трст е создаден пункт преку кој информациите се примаат и се препраќаат во Рим, на адресата на Маријанскиот институт, каде што помош обезбедуваат хрватски фрањевци. Истовремено Асен Аврамов регистрира поштенска кутија под туѓо име. Преку неа пристигнуваат југословенските весници „Нова Македонија“ и „Политика“, како и други писмени известувања од Македонија. По нивното пристигнување материјалите се обработуваат и му се предаваат на Иван Михајлов. Така тој добива постојан прилив на информации за политичките процеси, репресиите и расположението на населението во Вардарска Македонија, без југословенските власти да успеат да го откријат механизмот преку кој тие се пренесуваат.

Добиените информации не остануваат само во рамките на емигрантските кругови. Тие се систематизираат и се распространуваат меѓу западни новинарски, политички и академски средини преку публикации во емигрантскиот печат, меморандуми и лични контакти. Така римскиот центар постепено прераснува не само во организациско средиште на повоената емиграција, туку и во главен центар за собирање, обработка и меѓународно ширење информации за состојбите во Вардарска Македонија.

Паралелно со изградбата на оваа организациска и информативна мрежа, значајна улога во зацврстувањето на авторитетот на повоената македонска емиграција има и присуството во Италија на претставници од старата револуционерна генерација. Особено симболично е местото на д-р Христо Татарчев – основач и прв претседател на Централниот комитет на основаната во 1893 година Внатрешна македонско-одринска револуционерна организација (ВМОРО). По воспоставувањето на југословенската власт и започнувањето на репресиите во Вардарска Македонија, Татарчев е принуден да го напушти својот роден Ресен. Во емигрантската публицистика овој факт се претставува како доказ дека дури и основачите на македонското револуционерно движење станале предмет на прогон од новите југословенски власти. Во подоцна објавени материјали се нагласува дека Татарчев и неговата сопруга Софија лично биле сведоци на насилствата извршени врз населението по 1944 година, што дополнително ја зацврстува тезата на емиграцијата за политички терор и насилна денационализација. (Македонска трибуна, 1952-01-31; 1965-07-29)

Присуството на Христо Татарчев во редовите на политичката емиграција има и друго важно значење – создава чувство на историски континуитет меѓу ВМОРО и повоеното македонско движење. На тој начин кругот околу Иван Михајлов не се претставува како нова политичка формација, создадена во условите на Студената војна, туку како продолжение на историската борба за слободна и независна Македонија. На опелото на основачот на ВМОРО, одржано на 7 јануари 1952 година, водачот на македонското ослободително движење положува венец со натпис „На Учителот – Борецот – од Иван Михајлов“. Во своето надгробно слово Асен Аврамов вели:

„Пред нас лежи еден од синовите на бугарската нација… Негови соборци во Комитетот беа личности како Дамјан Груев, Гоце Делчев, Христо Матов и други великани на ослободителната борба… Д-р Христо Татарчев почина далеку од својата сакана Македонија, која лично ја виде како потпадна под чизмата на најновото и најсрамното ропство.“ (Македонска трибуна, 1952-01-31)

Овој континуитет доследно се нагласува како во печатените изданија на емиграцијата, така и во меморандумите и декларациите упатени до западни институции и организации.

Паралелно со зацврстувањето на сопствената организациска структура, римскиот центар развива активни врски и со други источноевропски и балкански емигрантски средини. Особено значајни се контактите со хрватската политичка емиграција, која исто така ја смета повоената Југославија за централизирана држава, во која доминира комунистичкиот режим на Јосип Броз Тито. Заедничката антикомунистичка и антијугословенска ориентација на двете емиграции создава предуслови за соработка во публицистичката и политичката дејност. Во такви околности македонските емигрантски кругови сè поинтензивно почнуваат да го користат западниот политички речник на националното самоопределување, човековите права и борбата против тоталитаризмот. (Tašev, 2024)

Особено значење за претставувањето на македонското прашање пред западната јавност има издавањето на повеќејазичниот весник „Macedonia“ во Рим. Тој станува едно од најважните средства на повоената македонска политичка емиграција за промовирање на своите ставови надвор од Балканот. Уште во својот поднаслов весникот се определува како „периодично издание за информирање и толкување на балканските настани“, со што јасно ја истакнува намерата да ги надмине рамките на традиционалната емигрантска публицистика и да се афирмира како аналитичко издание наменето за поширока читателска публика.

За разлика од „Македонска трибуна“, која пред сè е насочена кон македонската емиграција во Северна Америка, „Macedonia“ е ориентиран главно кон западноевропските и американските политички, новинарски и академски кругови. Весникот се објавува на повеќе западноевропски јазици и е наменет за политичари, дипломати, универзитетски професори и претставници на меѓународни организации. За значењето што западните информативни служби му го придавале на ова издание сведочи и фактот дека одделни негови броеви биле вклучени во информативните фондови на Централната разузнавачка агенција на САД (ЦИА), од каде што подоцна биле декласифицирани и објавени. (Central Intelligence Agency, 1953-05-01)

Според сведоштвата што Вида Боева-Попова му ги дала на авторот, значајна улога во подготовката и издавањето на весникот има и унгарскиот публицист со еврејско потекло Болеслав Тахауер, кој придонесува за приспособувањето на македонската кауза кон западноевропската политичка и публицистичка средина. Благодарение на неговото учество, изданието добива поизразен меѓународен профил и успева да ги надмине рамките на класичната емигрантска публицистика. На страниците на „Macedonia“ македонското прашање не се претставува како локален балкански конфликт, туку како дел од поширокиот проблем на националното угнетување и политичките репресии во комунистичка Источна Европа.

Анализата на броевите од периодот 1954–1956 година, кога Македонските патриотски организации членуваат во Федералната унија на европските националности (ФУЕН), покажува дека весникот доследно ја гради претставата за Македонија како историска, културна и географска целина, поделена меѓу неколку држави спротивно на волјата на нејзиното население. Во бројни публикации се застапува ставот дека македонското прашање, иако произлегува од внатрешнополитичките процеси во Југославија, не се исцрпува само со нив, туку претставува и нерешено политичко и национално прашање, поврзано со правото на самоопределување и заштитата на основните човекови права. Во тој контекст весникот често прави паралели со положбата на народите зад Железната завеса и со различните облици на политичко и национално угнетување во комунистичка Источна Европа.

Весникот „Macedonia“ систематски го користи западниот политички речник на демократијата, слободата и човековите права. Во неговите публикации често се среќаваат поими како „слобода“, „национална свест“, „политички терор“, „диктатура“, „денационализација“ и „политички прогон“. Југословенскиот режим е претставен како систем што се одржува преку насилство, репресии и уништување на националниот идентитет. Особено показателен е бројот од септември 1954 година, во кој се тврди дека во Југославија „не постои југословенска национална свест“, туку дека државата опстојува единствено преку терор и потиснување на одделните народности. (Macedonia, 1954-09)

Особено место во весникот зазема темата за репресиите врз населението во Вардарска Македонија. Публикациите ставаат акцент врз судските процеси, ограничувањата на културниот и верскиот живот, прогонот на лица со бугарска национална свест и политиката на насилна асимилација. Во бројот од февруари 1955 година изрично се користи поимот „денационализација“, со кој се опишува политиката на југословенските власти кон македонските Бугари. Особено показателна е статијата „Ништо бугарско!“, во која е објавена Наредба бр. 2613 од 14 мај 1946 година на органите на внатрешната управа во Вардарска Македонија, испратена до црковните власти со налог да се отстранат сите натписи на бугарски јазик од црквите и јавните згради, како и да се забрани употребата на бугарскиот јазик за време на верските служби. Во публикацијата се тврди и дека паралелно со тоа се спроведува политика на уништување на бугарските историски споменици и бришење на бугарското културно присуство во областа. Авторите овие дејствија ги определуваат како дел од организирана политика на „денационализација“, насочена кон трајна промена на националната свест на населението. (Macedonia, 1955-02) Публикациите во весникот доследно ја застапуваат тезата дека политиката на Белград нема цел само да воспостави административна контрола врз Вардарска Македонија, туку и длабоко да ги преобрази историската меморија и идентитетот на локалното население.

Суштински елемент на редакциската политика на „Macedonia“ е настојувањето македонската кауза да биде легитимирана преку западни авторитети и општествени кругови. Во весникот редовно се објавуваат анализи на странскиот печат, ставови на западни публицисти и информации за конференции, конгреси и дипломатски иницијативи. Особено внимание им се посветува на конгресите на Македонските патриотски организации во САД и Канада, кои се претставуваат како израз на стремежот на населението во Македонија кон слободна и независна Македонија.

Карактеристично за весникот е и тоа што избегнува тесен етнички национализам и настојува македонското прашање да го прикаже како дел од пошироката борба против тоталитаризмот во Европа. Поради тоа, на неговите страници редовно се обработуваат теми како положбата на националните малцинства, кризите во комунистичкиот блок и спротивставувањето меѓу комунистичките режими и западниот свет. Особено показателна во таа смисла е статијата „Создавачите на Железната завеса“, објавена во првиот број на 20 август 1954 година, во која југословенскиот режим е претставен како творец на сопствен систем на политичка изолација и репресии на Балканот. Во текстот се нагласува дека уште пред конечното формирање на советскиот блок околу границите на Југославија веќе постоела „железна завеса“ од бодликава жица, гранични контроли и ограничувања на слободното движење. Авторот ја претставува Македонија како една од главните жртви на оваа политика, а југословенските власти ги обвинува за насилна денационализација, политички терор и изолирање на населението од надворешниот свет.

Особено важно место во оваа статија има положбата на Бугарите во Македонија по воспоставувањето на југословенската комунистичка власт. Редакцијата ја претставува Вардарска Македонија како простор на политичка изолација, репресии и присилна денационализација, а бугарското население како една од главните жртви на повоената политика на Белград. Така, дури и кога македонското прашање се разгледува во поширокиот геополитички контекст на Студената војна, римскиот центар доследно продолжува да го користи поимот „Бугари во Македонија“ и да ја застапува тезата за постоењето на бугарска етнокултурна заедница во областа и по 1944 година. (Macedonia, 1954-08-20)

Показателно е и тоа што критиката не е насочена само против комунистичките режими, туку и против западната политика на приближување кон Тито по неговиот конфликт со Сталин во 1948 година. Во статијата Балканскиот пакт меѓу Југославија, Грција и Турција е претставен како геополитичка конструкција што ги занемарува правата на потиснатите народности во регионот. На тој начин македонското прашање постепено се интегрира во поширокиот политички и идеолошки контекст на Студената војна, а македонската политичка емиграција сè поактивно го користи јазикот на антикомунизмот, човековите права и меѓународната заштита на националните малцинства.

(1) Чафкари – публицистички и ироничен термин што се користи во средините на ВМРО за означување на комунистичките власти во Југославија и нивните приврзаници, дојдени „од север“ по воспоставувањето на новата власт во Вардарска Македонија во 1944 година. Во овој контекст поимот се однесува пред сè на носителите на политичкиот и идеолошкиот систем воспоставен и раководен од Белград, а не на етничките Срби како заедница.