Аферата „Мис Стоун“: Како Банско се најде во центарот на една светска приказна

Денес Банско има поинаков ритам. По централната пешачка улица се разминуваат туристи, планинари и скијачи, се слушаат различни јазици, а старите камени куќи одамна се дел од атмосферата на едно од најпопуларните планински одморалишта во Бугарија. Но, среде овој современ живот има места пред кои времето како за миг да запира, пишува во авторски материјал на БГНЕС.

Едно од нив е куќата во центарот на Банско, поврзана со една од најпознатите приказни од почетокот на XX век – аферата „Мис Стоун“. Денес зградата е убаво обновена, а спомен-плочата потсетува на настанот што пред повеќе од 120 години го претворил малиот пирински град во центар на меѓународното внимание.

Интересно е да се набљудуваат луѓето што застануваат пред плочата. Го читаат напишаното, се фотографираат, прават селфи-фотографии и разговараат. Многумина веројатно не претпоставуваат дека токму со ова место е поврзана една од најдраматичните епизоди во историјата на револуционерното движење во Македонија – киднапирањето на американската протестантска мисионерка Елен Стоун и нејзината придружничка Катерина Цилка.

Од финансиската криза до киднапирањето

На почетокот на XX век Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација се наоѓала во исклучително тешка положба. По Солунската афера, голем дел од револуционерната мрежа бил разоткриен, архиви паднале во рацете на османлиските власти, а членови на Централниот комитет биле уапсени. Организацијата требало да се обнови, но за тоа биле неопходни средства – пред сè за оружје и за издржување на четите.

Во 1901 година прашањето за финансирањето станало еден од најсериозните проблеми со кои се соочувала ВМОРО. Во такви околности се родила идејата за киднапирање богати луѓе за откупнина. На 21 август по стариот, односно на 3 септември 1901 година по новиот календар, на патот меѓу Банско и Горна Џумаја, четата на Јане Сандански и Христо Чернопеев ги киднапирала американската мисионерка Елен Стоун и бремената Катерина Цилка.

Првично киднаперите побарале огромна сума. Преговорите траеле шест месеци, а приказната постепено прераснала во меѓународна сензација. На крајот била договорена откупнина од околу 14.000 златни турски лири. Парите биле предадени во Банско во јануари 1902 година, а двете жени биле ослободени во Струмичко на 2 февруари.

Така Банско не останал само географска точка во историјата на аферата. Градот станал местото каде што завршила повеќемесечната дипломатска и финансиска драма.

Приказна што стигнала до Америка и до светот

На почетокот на XX век веста за киднапирањето предизвикала огромен интерес во Соединетите Американски Држави. Американската јавност ја следела судбината на Стоун, а црковни и општествени кругови започнале кампања за собирање средства за откупнината. Случајот бил разгледуван како сериозна дипломатска криза и добил голем публицитет во американскиот печат.

Денес историчарите го определуваат случајот како една од првите современи меѓународни заложнички кризи со голем јавен и дипломатски одглас во САД. Приказната била објавена и во популарни американски списанија. Самата Елен Стоун го опишала преживеаното во серијалот „Six Months Among Brigands“, објавен во 1902 година во списанието „McClure’s Magazine“.

Токму тука се појавува еден од најнеобичните моменти во целата приказна.

Односот на киднапираните жени кон нивните киднапери не останал еднозначен.

Заложничките и нивниот необичен поглед кон четниците

Елен Стоун не ги криела стравот, неизвесноста и тешките услови во заробеништво. Истовремено, во своите раскажувања им посветила внимание и на луѓето од четата, на нивните убедувања и на каузата за која тврделе дека се борат.

Стоун пишувала дека не била лично изложена на физичко насилство и дека кон неа и кон Цилка понекогаш биле покажувани внимание и почит, иако нивните животи постојано биле во опасност.

Уште поинтересно е тоа што по ослободувањето Стоун не го претворила преживеаното само во приказна за злосторство. Таа почнала јавно да зборува за своите киднапери и за средината во која се случило киднапирањето. Нејзиното сведоштво придонело аферата да остане во колективната свест далеку надвор од Балканот.

Катерина Цилка, исто така, оставила сопствено сведоштво. Особено впечатлив е фактот дека за време на заробеништвото родила ќерка. Подоцна нејзиното сведоштво било објавено во „McClure’s Magazine“ под насловот „Born Among Brigands“.

Така во приказната за аферата нема само политика, пари, оружје и револуција. Во неа има и две жени кои од заложнички станале сведоци на еден свет што за американската јавност бил далечен, непознат и драматичен.

Што останало по откупнината?

За ВМОРО аферата имала двоен исход. Од една страна, организацијата ги добила неопходните финансиски средства. Од друга страна, цената била висока. Османлиските власти го засилиле прогонот, а организацијата се нашла под уште поголемо внимание.

Но, имало и нешто друго – имињата на Јане Сандански, Христо Чернопеев и ВМОРО веќе се споменувале далеку надвор од границите на Османлиската Империја.

Аферата „Мис Стоун“ станала светски позната. Таа влегла во американскиот печат, во дипломатските хроники, во мемоарите на самите учесници, а подоцна и во историските истражувања. Повеќе од еден век по настаните, случајот продолжува да се проучува како необичен пример за средбата меѓу едно револуционерно движење, меѓународната политика, верските мисии и новата за тоа време практика на киднапирање за откупнина.

Банско помни

И денес, кога човек минува по централната улица на Банско, тешко може да си замисли колкаво меѓународно внимание било насочено кон овој град во зимата 1902 година.

Денес наоколу се хотелите, рестораните, туристите, планината и современиот живот. Банско се претвори во еден од симболите на зимските и планинските спортови, место што пречекува луѓе од Бугарија и од целиот свет. Градот има силно присуство и во музичкиот живот, станувајќи сцена за настани што одамна ги надминуваат границите на Бугарија.

Меѓу сето тоа, старите куќи и спомен-обележјата потсетуваат дека зад современиот изглед стои историја што не треба да се заборави. Историја за револуција, ризик, заробеништво и откупнина, но и за начинот на кој еден настан во Пирин стигнал до Америка и станал светска вест.

Можеби токму затоа му служи на чест на Банско што го одржува жив овој спомен. Градот, кој денес е еден од симболите на зимските и планинските спортови, како и на музичкиот свет – не само во Бугарија туку и низ светот – продолжува да го чува сеќавањето на своето богато, славно и херојско минато.

Зашто современо Банско не започнува со скијачките патеки и фестивалските сцени. Тоа почива врз меморијата на генерациите – и вреди таа приказна да се раскажува.