Долгата разделба со тоталитарната симболика – како се промени Софија во последните 35 години

Пишува: Георги Пашкулев, главен уредник на БГНЕС

Пред 35 години во Бугарија се одржаа првите демократски избори, кои го променија општествениот и политичкиот развој на земјата. Промената во државното уредување доведе и до промени во Софија.

Од ликот на главниот град исчезнаа значајни згради и споменици кои беа поврзани со стариот тоталитарен режим.

Една од првите промени беше поврзана со отстранувањето на споменикот на водачот на светскиот пролетаријат Владимир Ленин. Тој се наоѓаше на почетокот на денешниот булевар „Тодор Александров“, кој почна да се гради во 90-тите години, и во непосредна близина на централната зграда на „Булбанк“. На негово место, десетина години подоцна, беше поставен монументот на Софија. Тоа се случи во времето на градоначалникот Стефан Софијански. Автор на скулптурата е покојниот Ставри Калинов.

Друга промена беше поврзана со триаголникот на власта, каде што денес се наоѓаат новата зграда на Народното собрание, Владата и Претседателството. Фасадите на последните две згради уште во 1990–1991 година се разделија со орнаментите од советската епоха – српови и чекани, кои беа умешно отстранети, така што да не се наруши целиот архитектонски ансамбл.

Голема промена претрпе и Партискиот дом. Во летото на бурната 1990 година таму дури имаше и пожар, причините за кој до ден-денес не се целосно разјаснети. Некои дури сметаат дека пожарот бил намерно предизвикан, за да се уништат архивите на БКП. Во есента на 1990 година со хеликоптер беше демонтирана и петокраката ѕвезда.

И ако овие козметички, но во исто време значајни промени поминаа речиси безболно, сосема поинаква беше судбината на мавзолејот, споменикот на Советската армија и монументот пред НДК. Нивното демонтирање се оддолжи со години и предизвика сериозни општествени и политички тензии. Според некои аналитичари, ова демонтирање беше искористено за да се пренасочи вниманието на јавноста од важните проблеми кои не наоѓаа решение, кон неважни теми.

Прв беше уништен мавзолејот на водачот и учителот на бугарскиот народ Георги Димитров. Постарите генерации се сеќаваат дека цели 40 години во училиштата се учеше како за пет дена бугарскиот народ ја изградил оваа гробница во центарот, за да го почести „саканиот“ свој раководител. Во летото и есента на 1990 година мумијата беше преместена на Централните гробишта, по што ова место беше оставено да пустее и да се претвори во една од големите рани на Софија поради својот ужасен и одбивен изглед. Ужасот заврши во 1999 година од страна на Евгени Бакарџиев, кога во текот на неколку дена, како бранителите на Шипка, тешка градежна механизација се бореше додека не го сруши.

На местото на мавзолејот се појави градинка, а пред околу две години таму беше поставена и модерна арт инсталација.

Тешка беше борбата и со уште два споменика кои со години предизвикуваа поделби во бугарското општество. Станува збор за монументот на Советската армија и тој во градинката пред НДК. Со нив се разделивме дури во последниве неколку години. Во случајот со споменикот на Советската армија дојде до судири, судски постапки и на крајот до запирање на демонтажата, при што беа отстранети само фигурите на советскиот војник со крената рака и шмајзер.

Речиси сите демонтирани скулптури и орнаменти од комунистичкото минато денес се наоѓаат во Музејот на тоталитарната уметност во Софија. Сепак, тие се зачувани, за разлика од уништените споменици од епохата пред 9 септември 1944 година, кои се засекогаш изгубени.

Во 1989–1990 година беа променети и имињата на многу булевари и улици во центарот на Софија. Исчезнаа булеварите „Георги Димитров“ и „Ленин“, а на нивно место се појавија „Кнегиња Марија Луиза“ и „Цариградско шосе“. Улицата „Руски“ повторно стана „Цар Освободител“, а пазарот Георги Кирков си го врати старото име – Женски пазар.

И додека во земјите од т.н. „Вишеградска четворка“ прекинот со тоталитаризмот и неговите симболи се случи уште во 1989–1990 година, во Бугарија овој процес се одолжи цели 30 години. Тој се одвиваше со задоцнување и сите Бугари ја платија – и сè уште ја плаќаат – цената на долгиот прекин со тоталитарната симболика и начин на размислување.