Д-р Алека Стрезова: Дипломатската битка за Бугарија по Соединението од 1885 година

Соединението на Кнежевството Бугарија и Источна Румелија во 1885 година било првиот голем тест за младата бугарска дипломатија, која успеала да ги искористи противречностите меѓу големите сили и да ја брани националната кауза, оценува доц. д-р Алека Стрезова, предавач на Нов бугарски универзитет и истражувач во Институтот за историски истражувања при Бугарската академија на науките.

Во интервју за Радио Бугарија, Стрезова посочува дека дипломатските напори поврзани со Соединението започнале уште пред 6 септември 1885 година и дека бугарските претставници во Европа со години го поставувале прашањето за обединување на Кнежевството Бугарија и Источна Румелија.

По Берлинскиот конгрес во 1878 година, териториите населени со Бугари биле поделени. Земјите меѓу Дунав и Балканот, заедно со Софиската област, го формирале Кнежевството Бугарија, кое било вазално на Османлиската Империја, додека јужно од Балканот била создадена автономната област Источна Румелија, под директна власт на султанот.

На 6 септември 1885 година било прогласено Соединението на Кнежевството Бугарија и Источна Румелија, со што големите сили биле ставени пред свршен чин. Бугарската дипломатија потоа настојувала да спречи османлиска воена интервенција, да го неутрализира руското противење и да ги искористи различните интереси на европските сили.

Според Стрезова, основите на бугарската дипломатија биле поставени уште пред создавањето на бугарската држава.

„Уште за време на Априлското востание во 1876 година се појавуваат личности кои ја претставуваат бугарската кауза во странство. Тоа се луѓе со одлично образование за своето време“, вели таа.

Како особено значајно го издвојува образованието на новиот политички елит, вклучително и на воспитаниците на Роберт колеџ во Цариград.

„Новата генерација политички мажи има модерно образование, современ поглед кон светот и кон меѓународните односи“, посочува Стрезова.

Во седумте години по ослободувањето, бугарските претставници во Европа, во координација со кнезот Александар Први, во повеќе наврати го поставувале прашањето за Соединението.

Меѓу нив бил и Стефан Панаретов, професор на Роберт колеџ, кој бил испратен во Лондон во период кога на власт повторно дошла владата на Вилијам Гладстон. Иако неговата мисија не дала непосреден резултат, Панаретов во извештај до бугарскиот министер за надворешни работи Драган Цанков нагласил дека темата за Соединението мора постојано да се одржува во европската дипломатија.

„Според мене, прашањето за Соединението не треба да се остава настрана. Тоа треба непрестајно да се поставува и големите сили да се навикнат на мислата дека ние ќе се бориме за тоа Соединение, ќе го браниме и тие да не заборават дека тоа за нас е на дневен ред и е наша прва цел“, се наведува во неговиот извештај, цитиран од Стрезова.

Веднаш по прогласувањето на Соединението, делегација предводена од Иван Евстратиев Гешов била испратена на разговори со рускиот император Александар Трети, кој во тоа време се наоѓал во Данска. Според Стрезова, рускиот цар изјавил дека не може да стане збор за повторно разделување, но дека Соединението треба да биде уредено по формула што ќе ги заштити руските интереси.

Гешов потоа ги посетил Лондон и Париз, додека дипломатскиот агент во Букурешт, Григор Начович, бил испратен во Виена. Таму тој настојувал да го убеди австроунгарскиот министер за надворешни работи Густав Калноки дека Соединението нема да ги зајакне руските позиции во Бугарија и нема да ја загрози политиката на Виена во Босна и Херцеговина.

Особено тешка била мисијата на Стојан Чомаков и Иванчо Хаџипетров во Цариград. На крајот, султанот Абдул Хамид не испратил војска во Источна Румелија и побарал големите сили да го решат прашањето меѓу себе.

Стрезова оценува дека одложувањето на османлиската реакција било важен фактор, бидејќи им овозможило на противречностите меѓу големите сили да дојдат во преден план.

Според неа, Велика Британија првично била непријателски настроена кон Соединението, но ја променила позицијата откако се уверила дека Русија не стои зад акцијата.

„Велика Британија е таа што предлага една многу елегантна дипломатска формула за признавање на Соединението – генералниот гувернер на Источна Румелија да биде кнезот на Бугарија и на тој начин, во форма на лична унија, да биде признаено Соединението. Тоа навистина е брилијантна формула“, вели Стрезова.

Таа го определува Соединението како „пробен камен“ за бугарската дипломатија, која, и покрај вазалниот статус на Кнежевството, настапувала активно пред претставниците на големите сили.

Според Стрезова, конечната одлука зависела од големите сили, а воените победи на бугарската армија во Српско-бугарската војна придонеле за поволниот исход. Сепак, таа нагласува дека бугарските дипломати имале исклучително активна улога во одбраната и меѓународното утврдување на Соединението.