Добромир Хриз- „Златниот“ господар на Просек

Пишува: Проф. д-р Пламен Павлов

Добромир Хриз е една од светлите личности на нашата историја на крајот на 12 и почетокот на 13 век, а неговото име е тесно поврзано со средновековните градови Струмица и Просек (во близина на Демир Капија, Северна Македонија). Историчарите од 19 век погрешно го „измешале“ Хриз со блиското име на Севастократор Стрез, неговиот вид „наследник“ во Просек неколку години подоцна. Во својата научна студија „Владетелите на Просек“ (1911) проф. Петар Мутафчиев категорично покажува дека станува збор за две различни личности. Според некои научници, тој поради своето богатство го добил прекарот „Хриз“ („злато“, „Златен“), според други тоа е старословенското име „Хрис“. Како што забележува проф. Георги Н. Николов, во суштина „златниот“ прекар му станал „име“ на моќниот болјар.

Според византискиот историчар и виш државен функционер Никита Хониат, во чие знаење не можеме да се сомневаме, Добромир Хриз бил испратен од Трново од страна на совладетелите Петар (1186-1197) и Асен (1186-1196) со одред од 500 луѓе коњаница како бугарски управител на земјите по поречието на реката Струма. Неговиот „главен град“ е Струмица, но, како и другите локални господари, Хриз се стремел кон поголема независност. Оддалеченоста на областа што му е доверена од Трново, како и од византиската престолнина Константинопол, му овозможува поголема слобода на дејствување. Според Хонијат, Хрис наскоро се претворил во „лесно превртлив камелеон“, маневрирајќи меѓу Бугарија и Византија. Во момент на „несогласување“ со Асеневци, тој станувал „сојузник на Ромеите“, потоа повторно „…се приклонувал кон своите сонародници…“ и го нападнал регионот на Сер/Серес. Меѓутоа, пред да добие воена помош од Петар и Асен, Хрис бил фатен и фрлен во византиски затвор. Царот Алексиј III Ангел (1195-1203) се обидел да ги искористи противречностите во бугарскиот логор, како што бил случајот со „убиецот на Царот“ Иванко. Полагајќи заклетва за верност, Хриз бил вратен во Струмица, но сега како византиски управител.

Цар Калојан (1197-1207) ги надминал семејната расправија со Иванко и „несогласувањата“ со Хриз, доведувајќи ги и двајцата во орбитата на својата политика. Добромир Хриз ја преселил својата резиденција од Струмица во напуштената, но уште понепробојна тврдина Просек во Вардарската долина, која, според хроничарот Ефрем, „… ги претворила опсадите во бесмислица…“ Избра „бојларско гнездо“, потсетувајќи на Трново, Добромир Хрисос, како сојузник на царот Калојан, почнал да ги напаѓа византиските територии. За да го казни, во 1198 година император Алексиј со својата војска влегол во неговите земји. Интересен е фактот, што во ромејскиот штаб избувнал спор меѓу искусните војсководци и „… милениците на императорот – младите и голобради евнуси“ . Војската инсистирала на окупација на целата област, а потоа и на опсада на Просек. . Преовладале „омилените“, кои инсистирале на брз ко гром удар: „Не вреди да се остане долго во овие варварски и негостопримливи места – велеле тие, кога ќе созреат смоквите, дињите и другите плодови /…/ и добро е да се биде покрај морето, каде што делфините весело скокаат, а шармантните места за капење се насмевнуваат од секаде…“

Расположението за одмор доведува до одлука за директен напад. Алексиј III се обидел да внесе страв преку брутални дејствија – исто како неговиот брат Исак во Северна Бугарија во 1186 година, тој ги запалил полињата што созревале и дури им дозволил на своите селџучки турски сојузници да ги киднапираат локалните Бугари во ропство… Стигнувајќи до Просек, императорот нападнал со елитни единици, кои лесно го усвоиле надворешното утврдување. Кога ги нападнале непробојните ѕидови на внатрешната тврдина, се испоставува дека, конвојот безнадежно доцни… Во напад на бес, наместо со железни ломови, Ромеите се обидуваат да го пробијат ѕидот со своите мечеви, кои се истрошени надвор без голем резултат, ги немало и скалите за напад… Бугарите го надминуваат почетниот уплав, а снаодливиот Добромир Хриз ја презема иницијативата во свои раце – ги нападнал Ромеите во ноќта, ги уништил византиските каменофрлачи, а „диверзантска група“ се инфилтрирала во самиот камп! Каменофрлачката „артилерија“ на Хриз удрила кон римските позиции и ги „бомбардирала“ од спротивните карпи со камени јадра: „Тие се искршија на огромен број парчиња – вели Хонијат, – станувајќи смртоносно оружје…“ Кога во ноќта византиските војници се обиделе да го надминат заморот, се слушнал страшен татнеж: „Поради темнината војската беше преплашена, бидејќи не разбираше што се случува…“, но всушност Бугарите тркалале празни буриња од ѕидините на тврдината. !

Сепак, Хриз трезвено не ги преценува своите моќи и нуди мир. Една од причините Алексеј Ангел да се согласи на мировни преговори е „… страшниот кумански напад…“ во околината на византиската престолнина, испровоциран од Калојан во времето кога императорот го опсадил Просек. Добромир Хриз бил „повторно назначен“ за византиски управител на земјите што тој ги контролирал. Одлучено е неговата лојалност да биде обезбедена со политички брак, давајќи му ја ќерката на протостраторот (командантот на коњаницата) Мануил Камица, братучед на императорот. Таа била насилно разведена по царска наредба (!) и испратена со ромејска свита кај нејзиниот нов сопруг. Благородната невеста, која се уште не го надминала шокот од разделбата со гламурозниот Цариград, наидува на „дивите“ манири во провинцискиот Просек, во чии карактеристики заедно со народот живеле стада кози, овци и говеда… Свадбата е бучна, а „младоженецот“ јаде и пие на волја! Како што налага „добриот тон“, младата жена молчи и едвај ги вкусува храната и виното. Расположениот благородник ја поканува да се придружи на прославата, но таа срамежливо одбива. Тогаш Хрисос потсмешливо рекол на грчки: „Не јади и не пиј!“

Барем привремено, сојузот на Хрисос со царот Калојан бил поништен. Господарот на Просек не го поддржал својот бунтовнички „колега“ Иванко, поставен од Алексиј III за византиски управител на Филипопол/Пловдив. На крајот, бугарскиот цар нашол начин да го привлече „лесно променливиот камелеон“ – кога алчниот и бескрупулозен Алексиј III одбил да ги откупи заробениот од Иванко, Мануил Камица, кој веќе бил испратен во Трново, а царот Калојан му предложил на Хриз да го стори тоа. Малку е веројатно дека бугарскиот болјар имал толку силни чувства за својот дедо, за да плати за неговата слобода два центинарија злато, односно над 14 илјади златници! Всушност, Хриз знаел дека Камица има влијание меѓу незадоволната византиска аристократија, а тоа можело да се искористи. Поранешниот протостратор копнеел да му се одмазди на Алексиј, кој веќе му го конфискувал огромното богатство… Во 1201 година, Камица и Хриз ги зазеле Прилеп и Битола, влегле во Тесалија, Централна Грција, па дури и го нападнале Пелопонез! Хриз се вратил во Просек, стекнувајќи нови земји, додека Камица се обидел да се наметне во Тесалија како независен владетел. Задушувањето на бунтот го чинело царот многу напор, а царот Калојан ја искористил приликата за да ги освои тврдините Констанција (во близина на Симеоновград) и Варна – последното византиско упориште северно од Балканот. Во 1202 година Алексиј III побарал мир, со кој била решена и судбината на Добромир Хриз. Сепак додека преговарал со Калојан, императорот тајно водел паралелни преговори со Хриз! Дознавајќи за судбината на измамнички заробениот Иванко, болјарот одбил средба со императорот. И уште нешто, му испратиле нова жена (!) – ветената на Иванко малолетната Теодора, внука на императорот.

Во зимата 1202 година, државичката на Хриз била ликвидирана од цар Калојан, а локалните Бугари преминале на негова страна. Со други зборови, во случајот со Хриз нема ни трага од никаква „македонска“ државност, како што пишуваат скопските „историчари“. Што се случило со Добромир Хриз не е познато, но во најдобар случај, моќниот болјар ги завршил своите денови како затвореник во главниот град Трново.