Илузијата за „успешниот модел“ на Орбан

Димитар Русков/БГНЕС

Во последните десет години не еден европски политичар се воодушевувал од унгарскиот премиер Виктор Орбан. Систематски се наметнува митологијата за неговите „успеси“ во економијата и демографијата, за способноста да води балансирана политика меѓу Русија, Кина, САД и Европската унија, за неговата цврста рака и наводно бескомпромисна одбрана на националниот интерес.

Неговата политика систематски ја поткопува архитектурата на Европската унија. Од тоа страда и самата Унгарија. Неразумна ли е позицијата дека овој модел може да биде пример за однесување на Бугарија, а или за која било држава членка на ЕУ?

Политиката на Будимпешта се вклопува во посложена геополитичка конструкција. Сојузот Орбан–Вучиќ се претвори во трајна оска Будимпешта–Белград, која сѐ поотворено застапува позиции спротивни на заедничкиот европски интерес. Овој модел ја ослабува евроинтеграцијата и го пренаредува балансот на Балканот. Двајцата ги координираат политиките по клучни теми, меѓу кои се истакнуваат инфраструктурни и енергетски проекти и целното задржување на зависноста од руските енергетски испораки.

Покрај забрзувањето на Коридорот 10 „Грција–Северна Македонија–Србија–Унгарија“, стратешкиот Коридор 8 долго време беше занемаруван од државата кандидат за ЕУ Северна Македонија со активна поддршка од Белград и Будимпешта.

Истражувања на унгарски новинари покажаа дека режимот на Орбан изградил и управува широка мрежа од медиуми во Северна Македонија со доследна уредувачка линија во полза на антибугарските и истовремено антиевропските сили. Преку стекнување телевизии и новински портали, капитали поврзани со Орбан трајно навлегоа во јавната дебата. Дел од овие структури добиваат индиректна финансиска поддршка преку реклами од унгарски компании. Поранешниот премиер Никола Груевски, осуден за корупција и избеган во Унгарија, до денес останува под заштита на Орбан во околината на Будимпешта.

Скопје користи и значителни финансиски ресурси, вклучително и заеми од стотици милиони евра со кинеско потекло, структурирани преку унгарски банки. Така се оформува финансиска архитектура во која кинески капитали, канализирани преку држава членка на ЕУ, влијаат врз политичката динамика во држава кандидат.

Настаните од крајот на јуни 2025 година беа показателни за последиците од оваа политика. По усвојувањето на извештајот на Томас Вајц за напредокот на Северна Македонија во Комисијата за надворешни работи на Европскиот парламент на 24 јуни, предложените од бугарските европратеници амандмани поврзани со уточнувањето „современ“ пред формулацијата „македонски јазик и идентитет“ беа блокирани со гласовите на ФИДЕС по повик од страна на Орбан. Практично, држава членка го употреби своето влијание во европските институции за да заштити позиција на кандидат на сметка на интересите на друга држава членка. Потребна беше интервенција на големите политички групи во Европскиот парламент за неговата „пријателска“ политика кон Бугарија да биде неутрализирана.

Економската слика во Унгарија исто така не ја потврдува легендата за „успешниот модел“.

Во 2024 година Унгарија е меѓу државите со најниско фактичко индивидуално потрошувачко ниво по жител во ЕУ — 27% под просекот. Тоа е директен показател за материјалната благосостојба на домаќинствата. Тензиите со европските институции доведоа до замрзнување значителни средства и ограничувања за пристап до програми како „Еразмус“ и „Хоризонт Европа“.

Митологијата за демографскиот успех исто така не издржува проверка. Во 2024 година стапката на фертилитет во Унгарија падна на 1,39 деца по жена, а во 2025 година на 1,31. Новородените во 2025 година се 72.000 — рекордно ниско ниво од 1949 година. Населението се намалува за повеќе од 50.000 луѓе годишно. Паралелно расте емиграцијата на млади и образовани Унгарци кон други држави од ЕУ.

Антиевропската политика му носеше на Орбан внатрешнополитички дивиденди додека обичниот Унгарец не го почувствува економскиот удар врз сопствениот џеб, а статистиките покажаа изедначување со Бугарите и Романците по клучни показатели.

Во меѓувреме зависностите од руски енергетски ресурси и кинески капитали се продлабочуваат. Денес Унгарија е врата за кинески стратешки инвестиции во рамките на ЕУ — инфраструктура, автомобилска индустрија и производство на батерии. Брисел зборува за стратешка автономија и ограничување на ризиците во односите со Пекинг, додека Будимпешта фактички ја забрзува економската интеграција со кинескиот модел. Тоа ја доведува во прашање способноста на Унијата да води единствена политика кон Кина.

Истовремено Будимпешта се потпира на стратешко приближување со САД во услови на остар конфликт меѓу дел од американската политичка елита и европските институции. Орбан отворено го поддржува Доналд Трамп и визијата за односи засновани врз билатерални договори, а не врз координирана европска позиција. Трамп го нарекува „еден од најпочитуваните луѓе“ и „силен човек“ и вели дека „нема подобар, поумен или подобар лидер од Виктор Орбан“.

Неприродниот баланс меѓу Кина и САД ја претвора Унгарија во специфичен играч во рамките на ЕУ. Моделот „Орбан“ силно го отежнува постигнувањето консензус по стратешки прашања.

Парадоксот е што самиот Орбан е соочен со тежок пораз на претстојните парламентарни избори од партијата на Петер Маѓар. Последните анкети покажуваат двоцифрена предност на опозицијата, над 10%. Очигледно Унгарците не сакаат нивната татковина да игра улога на периферен сателит на Москва или Пекинг.

Илузијата за „успешниот Орбан“ прикрива демографски пад, емиграција, економско заостанување и стратешко поврзување со антиевропски сојузи. За Европската унија игнорирањето на овој модел во Унгарија и во други држави значи ерозија на способноста да дејствува како единствен геополитички субјект и значително слабеење на позициите на Балканот.