Јотова: Процесот на соработка во Југоисточна Европа треба да продолжи со изградба на регионален систем за безбедност и поврзаност

Процесот на Југоисточното партнерство има иднина. Од нас зависи да добие поголема и повидлива практична димензија. Процесот за соработка во Југоисточна Европа треба да продолжи со изградба на регионален систем за безбедност и енергетска, транспортна и дигитална поврзаност. Со овие зборови претседателката Илијана Јотова во Софија го отвори Самитот на форматот што обединува 13 држави – Албанија, Бугарија, Босна и Херцеговина, Грција, Косово, Молдавија, Романија, Република Северна Македонија, Словенија, Србија, Турција, Хрватска и Црна Гора.

„Темата на нашата средба – „Зајакнување на регионалното единство за стабилна, безбедна и одржлива иднина“ – не е само клучна порака, туку ја одразува суштината на нашиот заеднички политички проект. Таа е повикот што регионот треба да го упати до своите граѓани, до Европа и до светот – единството е нашиот стратешки ресурс, нашата алатка за безбедност и нашиот пат кон одржлив развој“, изјави шефицата на државата.

Таа потсети на почетоците на ПСЈИЕ пред 30 години, кога во Софија беше усвоена Софиската декларација на министрите за надворешни работи. „Државите од регионот ги поставија темелите на нов политички проект како нов модел и за Европа, модел што покажа како Југоисточна Европа може да се изведе од постконфликтната несигурност кон одржлива соработка“, посочи Илијана Јотова. Таа истакна дека Бугарија во 2008 година ја подготви и изработи целата нова архитектура за регионална соработка и транзицијата кон регионална стратешка автономија.

ПСЈИЕ се претвори во клучна платформа за регионална соработка, во стабилен мост кон европската интеграција, во политички стабилизатор и двигател на промени во време на длабока трансформација за регионот, изјави претседателката. „Реформата што ја иницираше Бугарија беше нов момент за своето време – промена на парадигмата од надворешно управувани процеси кон регионална одговорност и лидерство со акцент на Западен Балкан“, нагласи Јотова. Благодарение на ПСЈИЕ, денес постои голем интерес за Западен Балкан и неговата европска перспектива.

Шефицата на државата потсети дека во фокусот на своето прво претседавање со Советот на Европската Унија Бугарија ги постави токму Западен Балкан. „Ставот на Бугарија отсекогаш бил дека земјите од Западен Балкан треба да бидат дел од европското семејство, но со исполнети критериуми, постигнати резултати, одговорност и почитување на вредностите на ЕУ, од кои основна е заштитата на човековите права. Европската Унија не е само заеднички пазар, туку и заеднички вредности“, истакна Илијана Јотова.

Претседателката изјави дека Југоисточна Европа е влог за стабилноста и просперитетот на европскиот континент. „Светските конфликти и кризите ја покажаа нашата огромна улога. Одамна веќе не сме периферија и треба да имаме самодоверба дека сме географски, економски и ресурсно важни“, посочи Илијана Јотова. Според неа, Југоисточна Европа треба да ја изгради својата регионална архитектура – поврзаност, економска соработка и надминување на закани од секаков карактер. Претседателката изрази уверување дека регионот поседува уникатен потенцијал да биде мост меѓу различни економски, енергетски и транспортни коридори. „Нашиот регион може да се претвори во клучен фактор за енергетската диверзификација на Европа, за развојот на поврзаноста по оската Север–Југ и Исток–Запад, како и за зајакнување на европската отпорност кон кризи, хибридни закани и геоекономски зависности“, изјави таа.

Во своето обраќање, шефицата на државата ги истакна важните проекти за регионот на кои работи Бугарија. „Бугарија се ангажира со забрзаната изградба на Коридорот бр. 8, кој ќе ги поврзе Бугарија, Северна Македонија и Албанија – практично Средоземното Море со Црното Море“, изјави таа, посочувајќи дека станува збор за проект со огромна економска вредност, но и од исклучително значење за безбедноста не само на регионот, туку и на цела Европа. Според Јотова, Црното Море се наметнува како една од најважните точки на глобалната мапа на безбедноста, а војната во Украина покажа дека овој регион не може да се смета за периферен за европската безбедност. Бугарија има големи очекувања од развојот на Дунавската оска – итно ни е потребен уште еден мост на Дунав меѓу Бугарија и Романија, како и врската Силистра – Каларш, рече претседателката.

Во врска со енергетската безбедност, Јотова ја истакна клучната улога на гасниот интерконектор со Грција и изградбата на гасните интерконектори и терминалите за течен природен гас во овој дел од Европа. Таа го нагласи и огромното значење на Вертикалниот гасен коридор. Бугарскиот дел од проектот е речиси целосно завршен. „Акцент во нашата работа треба да биде и изградбата на Зелениот енергетски коридор, кој ќе ги поврзе Грузија, Азербејџан, Турција и Бугарија, а оттаму и другите земји во регионот“, посочи претседателката.

Шефицата на државата ги нагласи и напорите на Бугарија во областа на дигиталната трансформација и поврзаноста, наведувајќи ги како пример Институтот за компјутерски науки, вештачка интелигенција и технологии при Софискиот универзитет „INSAIT“ и фабриката за вештачка интелигенција BRAIN++. Според неа, земјата може да сподели со своите партнери голем дел од своето искуство во оваа област.

„Стратешката безбедност на XXI век ќе зависи не само од одбранбените способности, туку и од способноста на општествата да бидат отпорни, економиите – конкурентни, институциите – стабилни, а регионите – поврзани и предвидливи, и не помалку важно – да му го даваме заслуженото место на дијалогот и дипломатијата“, изјави Илијана Јотова. Затоа, 30 години по своето создавање, ПСЈИЕ треба да има нова заедничка цел – да биде пример за нов модел на европска безбедност, модел во кој регионалната соработка, енергетската поврзаност, транспортните коридори, дигиталната трансформација, заштитата на критичната инфраструктура и инвестициите во човечкиот капитал се не помалку важни од воените димензии на безбедноста.

Според претседателката, Југоисточна Европа може да биде модел за остатокот од Европа како прва изградена стратешка автономија. Илијана Јотова пред своите колеги претстави неколку идеи за развојот на земјите во следната деценија.

„Треба да ја доизградиме Југоисточна Европа како зона на стратешка поврзаност преку забрзан развој на транспортните, енергетските и дигиталните коридори, притоа инсистирајќи пред ЕУ на конкретна програма за приближување на нашите земји. Треба да ја зајакнеме регионалната координација во областа на кибербезбедноста, заштитата на критичната инфраструктура и реакцијата при кризи и природни катастрофи“, посочи претседателката.

Таа стави акцент врз потребата од развој на регионални програми за млади луѓе, научна размена, иновации и технолошка соработка. „Крајно време е да излеземе од нашата донаторска функција. Илјадници млади луѓе, добро образовани на нашите универзитети и со талент, ги напуштаат нашите земји затоа што заминуваат таму каде што има забрзан развој“, посочи Илијана Јотова.

Шефицата на државата ги повика земјите од Југоисточна Европа заедно да се заложат овие иницијативи да бидат вклучени како конкретни политики и проекти во Повеќегодишната финансиска рамка на ЕУ за периодот 2028–2034 година.

„Наша заедничка одговорност е Југоисточна Европа да биде препознаена како клучен фактор за мир, стабилност, поврзаност и развој во новата европска архитектура“, нагласи Илијана Јотова.

Форумот на високо ниво во Софија е завршната фаза од бугарското претседавање со ПСЈИЕ, кое земјата го презеде минатата година од Албанија. На Самитот, Бугарија ќе го предаде претседателството за следната година на Романија.