| |

Како го откриja кириличниот натпис од времето на цар Симеон I

Натписот на кирилица претставува молитва кон Свети Димитар.
l Натписот бил на амајлија за заштита што ја носел војник на бугарскиот владетел.
l Тврдината каде што е пронајдена се смета за непознат административен центар поради градба без аналог кај нас и во Грција
.

4 часот наутро. Сѐ уште не се разденило, но тимот на археологот Ивајло К’нев се буди и се подготвува за работа. Половина час подоцна веќе е на собирниот пункт од каде се качуваат на теренски џипови. Со нив стигнуваат до локалитетот Балак Дере над Ивајловград, каде ја истражуваат исклучителната тврдина. Позната е како Родостица. Името и го дава покојниот проф. Божидар Димитров, бидејќи досега не е пронајден натпис кој точно би можел да ја идентификува. Тој се повикува на Жофроа де Велардуен, летописец на IV Крстоносен поход, кој споменува тврдина во близина на Арда со име Родостјуик.

Секој ден од археолошката сезона започнува така, но еден од нив е особено специјален. Тимот на К’нев пронашол оловна плоча, за која подоцна се разбрало дека содржи уникатен кириличен натпис од времето на цар Симеон Велики, без аналог во Бугарија.

„Toa се случи во октомври минатата година“, изјави за „24 Часа“ Ивајло К’нев, главен кустос на Националниот историски музеј во Софија и раководител на локацијата во Балак дере. – Кога се почнува со работа, се копа културен слој од 20 см. Соодветно на тоа има насип, се гледа каква е почвата, дали има примеси од керамика и сето тоа се опишува во дневник.

Археологијата е деструктивна наука – изучувајќи, таа уништува. Пред да се започне со проучување на следниот слој, се пушта детектор за метал. Со него се откри плочата која ми беше донесена да ја видам. Мојот прв впечаток беше дека тоа е тег за рибарска мрежа, бидејќи ги има многу на ова место. Меѓутоа, видов дека како форма нема ништо заедничко со другите. Потоа проценив дека можеби го носеле како амајлија за заштита и може да има натпис. Погледнав со лупата, ја свртев кон сонцето, но видов само цртички и претпоставив дека се од корозија“.

Така плочата е неславно складирана. Кога се враќаат во музејот започнуваат канцелариските работи и анализите на пронајдените предмети. На ред доаѓа и плочата, која на прв поглед на теренот не ги импресионира археолозите. Додека фотографот фотографирал, К’нев бил во соседната соба. Откако се вратил, извикал: „Тука има натпис!“.

Му кажав дека се шегува и тоа не е можно, бидејќи го гледав со лупа“, се присетува К’нев. – Но, тој ја зголеми фотографијата на голем екран на компјутерот и јас останав без зборови. Затоа што видов кирилични букви. Тие обично се наоѓаат северно од Стара планина и се многу ретки. Сфатив дека ако има натпис на едната страна, треба да има натпис и од другата страна. Веднаш му се јавив на еден колега кој ги протолкува буквите и рече дека тоа се долги реченици, напишани пред да се свитка плочата и тоа е нивниот крај. Т.е. металот мора да се расклопи за да се прочита сè. Расклопувањето на олово е исклучително тешко. Мојата шанса беше проф. Веселина Инкова, бидејќи таа е најдобра во реставрирањето и зачувувањето на металите. Само со еден обичен микроскоп, чепкалка за заби, памук и скалпел за очни операции, за 2 недели, непосредно пред Нова година, таа успеа да ја отвори плочата и да ги исчисти буквите од корозија. Така го направивме читањето“.

Распоредот и правописот на буквите е едноличен, со Ъ, со карактеристични епиграфски податоци. На внатрешната страна се испишани 7 реда, од надворешната 4, и потоа оловото е преклопено на половина.

Амајлијата најверојатно ја носел некој војник на градите.

„Она што ни остави впачаток е канонската издржаност, бидејќи обично таквите амајлии не содржат толку силни молитви – истакнува археологот. Во овој текст се зборува за Никола и Павел, кои го молат св. Димитар да се застапи за нив пред Бога. На крајот има: „Царството твое и државата твоја“. Амин“. Ваков текст сè уште не е пронајден во нашите краишта и сигурни сме дека е од Х век. Некои од зборовите, се разбира, се користени во слични мускети за заштита. Најблиската паралела е натпис од Крепча на камен од 920 година кој се смета за најраниот кириличен текст кој некогаш бил откриен, бидејќи е придружен со една година. Кога христијанството било наметнато, во бугарските цркви имало службеник кој го следел правилното користење на литургијата и евангелските текстови. Изгледа дека амајлијата е изработена под надзор на таков духовник. Но, во оваа фаза, плочата што ја откривме сега нема аналог во нашата земја“.

Поради таа причина, Ивајло К’нев и неговиот тим почнаа да бараат врска во историјата за да откријат како завршила во локалитетот Балак Дере.
Древните хроники покажуваат дека тврдината била користена илјада години со неколку прекини. Изградена е во римско време на бугарските земји, но потоа ја менувала својата припадност меѓу Бугарија и Византија поради граничната територија. Според Ивајло К’нев, ова е најјужната точка каде се наоѓаат траги од старата бугарска култура.

Изградена е на почетокот на V век во врска со преместувањето на престолнината на Римската империја од Рим во Константинопол. Во тоа време, целата област била контролирана од сопствениците на античката вила Армира. Местото каде што била изградена тврдината не е случајно избрано – реката Арда била пловна, веројатно имало пристаниште на устието на реките Керечница и Балак Дере. Во близина минувал важен пат од Одринското Поле кон Родопите.

Според наодите, местото било опожарено кон крајот на V век
Тврдината бележи расцут во VI до почетокот на VII век, кога била уништена за време на словенско-аварските инвазии. По нив, животот во тврдината бил прекинат до Х век, кога се смета дека е користена во времето на цар Симеон Велики при воени дејствија.

„Во Х век на ова место имало многу кратко, но моќно човечко присуство – забележува К’нев. – Toa може да се поврзе со воен гарнизон на цар Симеон Велики, бидејќи и монетите што ги наоѓаме се од императори кои војуваат со него. Нема ниту наоди што претходат, ниту подоцнежни наоди. Според тоа, претпоставката е дека овој гарнизон известувал како се движат Византијците, можеби обезбедувал и храна. Ова е тема што не е истражена бидејќи сѐ повеќе тврдини почнуваат да се појавуваат околу Одрин, каде што има старо бугарско присуство“.

Другото исклучително интересно и значајно откритие е т.н. зграда бр. 3, која исто така нема паралела ниту во Бугарија, ниту во Грција. Затоа археологот не е сигурен точно каква била.
„Зградата била нешто како принципија (штаб на легијата), каде што престојувал воениот управител – претпоставува главниот кустос на музејот. -Големиот проблем е што јас немам паралела со која би можел да ја споредам.

Има исклучителна зачуваност на ѕидовите. Високи се 2,80 м, 4 простории, еден голем поплочен двор – долг 17 метри и широк 11 метри, со 3 влезови. Многу културни слоеви се преплетуваат и од претходните години.

На местото беа пронајдени и ѕвончиња, додатоци за појаси, монети и живеалиште налик на јурта, каде што стоеја дури и коските од печени животни во рерната.
Недопреноста на наодите веројатно се должи на фактот што областа отсекогаш била гранична зона и ја чувале војници со камери. Освен тоа е важно географско место, бидејќи уште во 1919 година, кога комисијата по Нејскиот договор дошла да ги исцрта границите меѓу Бугарија и Грција, мештаните ги опиваат нејзините членови и ги носат на грчка територија. Така добиваат 5 км и Балак дере останува бугарска територија.

„Тоа го раскажа проф. Божидар Димитров, кој секогаш ги финансираше ископувањата – вели К’нев. – Се согласив да го земам овој локалитет затоа што, кога Бони Петрунова – актуелната директорка на Националниот историски музеј ги направи првите сондажи, извади стара бугарска апликација и едно ѕвонче што сè уште ѕвони. Тогаш веднаш си помислив дека штом таму имало прабугари, толку на југ, значи е нешто сериозно. Уште првата година го најдовме живеалиштето слично на јурта“.

Но, кое е објаснувањето што токму на ова место археолозите пронајдоа плоча со кириличен натпис што нема аналог кај нас , и градба што исто така досега не е видена никаде на друго место? Ова прашање си го поставуваат сите археолози запознаени со Балак дере.

„Јас и моите колеги дебатираме дали тврдината била стражарска – истакнува Ивајло К’нев.
– Сепак, се обидувам да им објаснам дека во едно обично кале дури и улица да има, да има таква градба и слични откритија, нема поврзаност. Зошто нема во другите калиња? Освен тоа, нема ниту една кула, не може да биде караула. Поентата ми е дека тоа е неоформен административен центар. Кога вила Армира била уништена кон крајот на IV век, под Теодосиј светилиштето кое се наоѓа на овој рид било уништено.

На нејзино место се гради оваа тврдина која е многу важна. Го контролира и патот покрај Арда кон Белото Море и кон Родопите. Колку повеќе копаме на запад, толку повеќе се наоѓаат антички споменици. Можеби тоа бил патот кон светилиштето и можеби таму ќе најдеме натписи, бидејќи досега најдовме два, но скршени. Се надевам дека ќе го утврдиме и името на тврдината која се наоѓа на најнискиот рид, што значи дека тоа бил административен центар и управителот не се плашел од ништо. Не морал да набљудува.

Над него има и други, многу повисоки ридови. Затоа мислам дека не била стражарска“. Археологот од НИМ е убеден дека колку повеќе копа во Балак дере, толку повеќе ќе открива колку важно било местото пред неколку векови. Вистинскиот успех за него ќе биде да го пронајде името на тврдината и да ја докаже својата теза дека навистина Родостица била административен центар.

Слични Објави