Кога ветото не е пречка, туку инструмент: Лекцијата од Хрватска и Црна Гора

Анализа на БГНЕС

Често повторувана мантра е дека проширувањето на Европската унија не треба да стане заложник на билатерални спорови. Ова клише го слушаме од лидерите на европските институции, го слушаме и од политичарите во Скопје. Изговорен од устата на македонските власти, овој политички рефрен звучи уште подемагогски. Причината е што тие таканаречената „билатерализација“ ја припишуваат на бугарската политика кон Северна Македонија. Целта, секако, е да се прикрие вистината дека Скопје не ги исполнува условите на ЕУ, но таквиот факт тешко може да ја мобилизира домашната јавност.

Мантрата за билатералните спорови често ја бранат и либералните кругови во самата Бугарија. Нивното нихилистичко размислување, меѓутоа, не им дозволува трезвено да ја согледаат реалноста во која повеќето земји членки на ЕУ не се плашат да го искористат своето право на вето врз преговарачкиот процес за да ги остварат сопствените национални цели.

Последниот пример во оваа насока го гледаме во соседниот Западен Балкан…

Црна Гора се наоѓа на завршницата од патот кон Европската унија, но последните метри од нејзиниот пат кон Брисел минуваат низ Загреб. Малата балканска држава е најнапреднатиот кандидат за членство и амбициозно настојува да ги заврши преговорите до крајот на годината и да стане дел од ЕУ во 2028 година. Сепак, старите спорови со Хрватска можат да се покажат како решавачкиот тест за нејзината европска перспектива.

Подгорица веќе затвори 18 од вкупно 33 преговарачки поглавја и се обидува да го забрза процесот пред политичката поддршка за проширувањето на ЕУ повторно да биде доведена во прашање. По последната меѓувладина конференција со Брисел, Црна Гора успеа да затвори уште две поглавја – за конкуренцијата и за царинската унија, но едно од поглавјата подготвени за затворање – она за транспортната политика – остана блокирано поради резервите на Хрватска.

Загреб одамна даде до знаење дека европската интеграција на Црна Гора нема да биде одвоена од билатералните прашања меѓу двете држави. Најголемата тензија избувна во 2024 година, кога хрватската страна го блокираше поглавјето 31 – надворешна, безбедносна и одбранбена политика, откако црногорскиот парламент усвои резолуција за геноцидот во Јасеновац за време на Втората светска војна.

За Хрватска документот беше неприфатлива политичка провокација и знак за внесување историски теми во современите односи. Оттогаш Загреб бара од Подгорица да преземе конкретни чекори во однос на прашањата што со години ги оптоваруваат билатералните односи.

Меѓу нив се обесштетувањето на поранешните хрватски затвореници од логорот Морињ, потрагата по 14 лица исчезнати за време на српската агресија врз Хрватска, спроведена од режимот на југословенскиот диктатор и воен злосторник Слободан Милошевиќ во 1990-тите години. Други спорни прашања се продолжувањето на судските постапки за воени злосторства, имотните спорови на хрватските граѓани во Црна Гора, статусот на спомен-плочата во Морињ, судбината на школскиот брод „Јадран“ и нерешеното гранично прашање околу Превлака.

Хрватскиот премиер Андреј Пленковиќ ја потврди цврстата позиција на Загреб, но истовремено призна дека Црна Гора е земјата од Западен Балкан што постигнала најголем напредок на патот кон ЕУ. Според него, европската перспектива на Подгорица не е доведена во прашање, но напредокот во клучните преговарачки поглавја зависи од решавањето на отворените прашања.

Топката е и во полето на Црна Гора, која се обидува да го убеди својот сосед дека билатералните спорови можат да се решаваат паралелно со европската интеграција. Подгорица тврди дека има напредок во повеќе области – од правата на хрватското малцинство до потрагата по исчезнатите лица и граничните разговори – и инсистира на дијалог во духот на добрососедството.

Тензиите меѓу двете држави, меѓутоа, не се ограничуваат само на историските прашања. Во рамките на поглавјето 14 за транспортната политика, Хрватска го блокираше напредокот поради загриженоста околу каботажата – можноста превозници од една држава да вршат услуги на територијата на друга.

Загреб стравува дека пониските цени на црногорските транспортни компании можат да извршат притисок врз хрватскиот пазар. Според извори во хрватските медиуми, земјата има резерви и кон воздухопловните карти во реонот на Превлака, бидејќи смета дека тие би можеле да бидат искористени како аргумент во идни спорови околу границата.

Така, техничките прашања од европските преговори се преплетуваат со нерешените историски и политички теми, претворајќи ја Хрватска во најважниот фактор во последната фаза од црногорскиот процес.

Европската комисија се обидува да ги намали тензиите. Комесарката за проширување Марта Кос изјави дека не е точно оти Црна Гора нема да може да стане членка на ЕУ во 2028 година доколку не успее да ги затвори сите поглавја до крајот на годината.

Според неа, процесот со Подгорица веќе се наоѓа во напредна фаза, а пресудно ќе биде не само завршувањето на преговорите, туку и брзината со која сите земји членки ќе го ратификуваат договорот за пристапување. Таа нагласи дека целта останува полноправно членство, а не некаков преоден статус.

Црногорскиот премиер Милојко Спајиќ исто така демонстрира увереност дека земјата е блиску до целта. Тој посочи дека преостанатите 15 поглавја се во напредна фаза на подготовка и дека процесот не започнува од нула, бидејќи голем дел од неопходната работа веќе е завршен.

Спорот со Хрватска, меѓутоа, се претвори и во внатрешнополитичка тема во Црна Гора. Лидерот на просрпската и проруската Демократска народна партија, Милан Кнежевиќ, го обвини Загреб дека го користи европскиот процес како инструмент за притисок и изјави дека неговата земја станала „заложник“ на хрватските услови.

Кнежевиќ, кој беше прогласен за персона нон грата во Хрватска поради својата улога во усвојувањето на резолуцијата за Јасеновац, тврди дека Загреб ги проширува своите барања и ја претвора европската интеграција во средство за решавање билатерални спорови. Неговиот став, меѓутоа, го одразува гледиштето на опозициска политичка сила со јасно изразена просрпска ориентација.

Историјата на односите меѓу Хрватска и ЕУ веќе покажа слично сценарио. За време на сопствените пристапни преговори, Загреб беше блокиран од Словенија поради спорот за границата во Пиранскиот Залив. Тогаш решението не беше постигнато преку надворешен притисок, туку преку политички компромис меѓу двете страни.

Сега Црна Гора е исправена пред сличен момент. Земјата е поблиску до ЕУ од кога било досега, но за да стигне до членство во 2028 година, ќе мора да најде рамнотежа меѓу европските реформи и нерешените сметки со соседна Хрватска.

И можеби целата оваа приказна уште еднаш треба да ни докаже нешто – ЕУ е сојуз на независни држави. Секоја од нив доброволно одлучила да му се приклучи и да ги почитува правилата на блокот. Членството во европската заедница, меѓутоа, на никаков начин не го укинува правото на државите да се залагаат за сопствените интереси.