„Кометата и Комитот“ – бугарската победа во преминот Трајанова порта на 17 август 986 година

Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

По својот „Златен век“, Првото Бугарско Царство западнало во сложена геополитичка ситуација и во „денови на воени неволји…“. Изразот е на преславскиот книжевник Презвитер Козма, кој се осврнува на двата похода на киевско-рускиот кнез Светослав и на последователната византиска окупација на источните бугарски земји (968–971 г.).

За среќа, бугарското болјарство во незаземените од Византија западни земји вложило напори за да го обнови тешко погодениот државен организам. Следејќи ги старите прабугарски традиции, на собир одржан, најверојатно, во Средец/Софија, бугарските првенци ѝ ја довериле власта на регентска управа, која управувала во името на заробениот цар Борис II.

Хроничарот Јован Скилица соопштува дека управувањето било во рацете на Комитопулите, „синовите на комитот“ Никола – Давид, Мојсеј, Арон и Самуил, братучеди на заробениот цар.

Ненадејната смрт на императорот Јован I Цимиски (11 јануари 976 г.) го означила почетокот на граѓанска војна во Империјата. Комитопулите веднаш започнале „апостасија“ („востание“), како што се изразуваат византиските автори. Всушност, станувало збор за војна за зачувување на бугарската независност, која траела повеќе од четири децении.

И покрај сопствените проблеми, Империјата дала сериозен отпор, а уште во 976 г. загинале Давид и Мојсеј. Во меѓувреме, граѓанската војна им го олеснила бегството на Борис II и на неговиот брат Роман, но царот по грешка бил убиен од бугарски граничар, кој бил доведен во заблуда од неговата византиска облека.

Роман, иако бил кастриран од Ромеите, бил крунисан за бугарски цар во 978 г. Најверојатно, во духот на тогашната практика, тој ги прогласил Самуил и Арон за свои совладетели. Роман се населил во Скопје и така, по падот на Велики Преслав во 971 г., овој град бил престолнина на Бугарија околу две децении.

Арапскиот хроничар Јахја Антиохиски ги претставува Роман и Самуил како „царот-евнух и неговиот Комитопул“. Блискоста меѓу двајцата довела дотаму што за престолонаследник бил прогласен Самуиловиот син Гаврил Радомир, нарекуван и Гаврил Роман.

Она што ни е познато за воената активност во следните години повторно е поврзано со Самуил. Тој дејствувал на широк простор кон Пловдив и Солун, а во 985 г. ја освоил Лариса во Тесалија. Бугарските напади стигнале дури и до Пелопонез!

Храбрите бугарски напади и внатрешните проблеми го поттикнале тогаш младиот Василиј II да организира силен удар против Бугарите. Лав Ѓакон тврди дека походот бил предизвикан од непрекинатите бугарски напади „… во Македонија (Источна Тракија во средниот век), кои дишеле убиства…“

Целта на походот бил Средец / Сердика (денешна Софија), управуван од Арон, со што требало да се изврши пробив кон земјите на денешна Македонија и Поморавјето. Во јули 986 г. Василиј напредувал преку Филипопол / Пловдив, предводејќи голема војска снабдена со опсадни и ѕидобојни машини.

Бугарскиот отпор на границата бил совладан. Во исто време, Самуил и царот Роман тргнале во уште еден поход кон југ, но откако ја добиле веста за византискиот пробив, се упатиле назад.

Опсадата на Средец траела дваесет дена и била проследена со тешки загуби на ромејска страна. Под команда на Арон, гарнизонот на градот давал цврст отпор и изведувал смели напади. Дел од борбените коњи и товарните животни биле одведени, а опсадните машини биле запалени!

Василиј II стравувал од бугарска противофанзива, како и од гласините за подготвуван преврат. Пресвртите при ромејското повлекување сликовито ги опишал историчарот Лав Ѓакон, кој лично учествувал во настаните како свештеник од придружбата на Василиј II.

Императорската војска внимателно се движела во правец на Пловдив, во целосен борбен поредок. За да преноќат, во предвечерието на 16 август Ромеите изградиле утврден логор во близина на Штипон / Ихтиман.

Во текот на ноќта во логорот паднала „ѕвезда“ (метеорит), што било протолкувано како „лош предзнак“, а војниците биле обзедени од страв и паника.

Следниот ден византиските колони навлегле во преминот Трајанова порта во Ихтиманска Средна Гора, каде што врз нив со сета сила се стоварил бугарскиот напад. Василиј II претрпел тежок пораз, сличен на оној што хан Крум му го нанел на императорот Никифор I во 811 г.

Оваа победа ги претставува Самуил, Арон и нивните наследници како достојни потомци на нивниот „прародител – бугарскиот василевс Кромос“ (Крум), според зборовите на византиската историчарка Ана Комнина.

Според Михаил Деволски, кој пишувал на почетокот на XII век, со Бугарите командувале Самуил, Арон и царот Роман. Улогата на Арон е посебно нагласена во Битолскиот натпис на неговиот син, царот Иван Владислав:

„… Арон, кој е брат на Самуил, царот самодржец, и кои двајцата кај Штипон ја поразија грчката војска на царот Василиј, и беше земено многу злато…“

Сепак, денес победата пред сè ја поврзуваме со великиот Самуил – личноста која, според зборовите на еден византиски писател, „… и до денес е во устата на Бугарите…“

За време на битката Василиј II бил спасен речиси по чудо од својата ерменска гарда. Понижувањето било целосно, бидејќи во бугарски раце паднал и самиот императорски шатор! Авторитетот на младиот император бил урнат, а еден од приврзаниците на аристократската опозиција – познатиот интелектуалец Јован Геометар – го оплакал ромејскиот срам во стихови: „Истарот (Дунав, Бугарите) ја грабна круната на Рим!“

Факт е дека Бугарите се поистоветени не со Вардар, Струма или со некој друг географски белег, туку токму со Дунав! Уште од времето на Аспарух, Првото Бугарско Царство ги опфаќало двата брега на големата европска река. Во IX–X век државата се простирала од Днестар до Јадранот, од Карпатите и Тиса до Родопите и Егејското Море… Тоа го правело Дунав исклучително соодветен симбол за земјата на Бугарите, исто како што Рим бил олицетворение на „Ромеите“ и на нивната империја.

Поразот кај Трајанова Врата бил „детонатор“ за нова граѓанска војна во Византија. Василиј II бил обвинуван за неискуство и престапна небрежност. Императорот ја надоместувал воената слабост со интриги. Една година подоцна нивна жртва станал Арон, кој, според зборовите на Скилица, „… бил погубен со целиот свој род од својот брат Самуил, било затоа што самиот тој (Арон) сакал да ја присвои власта, било затоа што ја држел страната на Ромеите – се раскажува и едното и другото…“

Крвавата драма, која го отворила патот кон братоубиствените судири, е сведоштво за конзервативниот дух меѓу Бугарите во западните земји и потсетува на безмилосната пресметка на кнезот Борис Михаил со боилските родови за време на антихристијанскиот бунт во 865 г.

На чело на државата останале царот Роман и Самуил. Настапувањето во правец на Солун довело до освојување на Верија (Бер), Сервија и други тврдини. Пресвртот постигнат со победата кај Трајанова Врата му овозможил на Самуил да ги ослободи старите престолнини Велики Преслав и Плиска, заедно со североисточните бугарски земји, околу 989/990 г. Јован Геометар повторно ја оплакал судбината на Империјата, правејќи алузија меѓу „Комитот“ (Самуил) и „Кометата“ (Халеевата комета, набљудувана во 989 г.).

Сјајната победа во преминот Трајанова порта на 17 август 986 г. е настан што заслужува да добие уште поголема известност. Скромен споменик во чест на 1000-годишнината од битката бил поставен во 1986 г., а во 2006 г., во рамките на старата римска тврдина, била поставена уште една спомен-плоча.

Но, не би ли било соодветно во подножјето на планинскиот премин – таму каде што започнува истоимениот тунел на автопатот „Тракија“, од страната на Софија во правец кон Пловдив – да биде изграден меморијал во чест на славната битка?