Лицемерниот патриотизам во критиките кон Дара

Илија Стојановски

Се извинувам за долгото писание, но во мене се јави онаа револуционерна македонска крв и нема како да го премолчам лицемерието на голем дел од Бугарите. Но да си дојдам на зборот…

Ја критикуваат Дара дека нејзината песна не била доволно бугарска. Добро, да прифатиме за момент дека некој така ја слуша. Да прифатиме дека за некого модерниот звук, англиските фрази, сценската енергија и поп-форматот не се она што тој го замислува како „бугарско“. Секој има вкус, секој има право да сака или да не сака една песна. Тоа не е проблемот.

Проблемот започнува таму каде што вкусот се маскира како патриотизам, а личното незадоволство се претставува како национална загриженост.

Затоа што истата таа Дара, која денес некои удобно ја прогласуваат за „недоволно бугарска“, по својот успех побара од министерот за култура Евтим Милошев да се изгради Дом на уметниците во Бугарија. Не побара стан за себе. Не побара посебна привилегија. Не побара државата да ѝ обезбеди личен комфор. Побара нешто за бугарските уметници. За луѓето што работат во културата, кои често се аплаудирани на сцена, но заборавени во животот. И тука прашањето станува прилично непријатно: што всушност е попатриотски — да побараш нешто трајно за бугарската култура или да сечеш вени на српски песни додека објаснуваш кој бил „вистински Бугарин“?

Затоа што лицемерието е очигледно. Кога бугарски уметник ќе се појави на меѓународна сцена со модерна песна, веднаш се појавува познатиот хор: „Каде е гајдата? Каде е носијата? Каде е народното? Каде е шевицата?“ Одеднаш сите стануваат етнографи, музички критичари и чувари на националниот идентитет. Секој знае како „треба“ да звучи Бугарија. Секој пресметува дали сцената била доволно домашна, дали текстот бил доволно наш, дали ритамот бил доволно балкански, но не премногу балкански, дали модерното не било „туѓо“.

Но истите тие луѓе немаат никаков проблем кога во Бугарија до изнемоштеност се вртат српски хитови. Немаат проблем кога цели вечери по локали, свадби, крчми, банкети и приватни забави минуваат со српски репертоар. Немаат проблем кога публиката со полни гради пее песни што немаат апсолутно ништо бугарско — ниту по јазик, ниту по музичка традиција, ниту како културен знак. Таму одеднаш никој не прашува: „Каде е бугарското?“ Никој не бара гајда. Никој не ја вади носијата како морален аргумент. Никој не се сеќава на фолклорот.

А што точно е бугарското во тоа? Каде е „домашното“ таму? Каде е таа фамозна грижа за националната култура кога локалот ќе одекне со српска музика и сите патриоти ќе нарачаат уште една ракија, ќе ги кренат рацете и ќе го запеат рефренот? Или бугарското се бара само кога треба да се плука по бугарски уметник? Само кога некој наш ќе излезе надвор и ќе се обиде да направи нешто похрабро, помодерно, поразлично?

Тоа е удобен патриотизам. Патриотизам на маса. Патриотизам со далечински управувач в рака. Патриотизам што се активира само кога треба да се најде виновник. Но кога навистина треба да се поддржи бугарски изведувач, бугарска сцена, бугарска култура, тогаш почнуваат ситничавите забелешки. Тогаш одеднаш ништо не е доволно. Не е доволно народно. Не е доволно чисто. Не е доволно „како порано“. Само што светот не живее „како порано“. И ако сакаш Бугарија да биде видена, понекогаш треба да ѝ дозволиш да звучи современо, без веднаш да го прогласуваш тоа за предавство.

Патриотизмот не е само да викаш „Бугарија“ врз туѓ труд. Патриотизмот е да создаваш, да инсистираш, да градиш, да оставиш нешто зад себе. Патриотизмот е да размислуваш за културата не само како повод за гордост кога некој веќе успеал, туку како за нешто што има потреба од услови, грижа и поддршка. Дара можеби е удобна мета за критики затоа што е млада, популарна, модерна и не се вклопува во нечие прашливо сфаќање за „правилен“ национален лик. Но во конкретниот случај таа направи нешто многу посмислено од сите интернет-патриоти кои деноноќно ја мерат туѓата бугарштина до милиметар.

Кога со години ги полниш локалите со српска музика, одиш во Србија да им го полниш буџетот, ги пееш нивните песни од првиот до последниот куплет и потоа се згрозуваш што бугарска пејачка не била „доволно бугарска“, тоа веќе не е патриотизам, драги сограѓани. Тоа е сервилност со тробојка на профилната фотографија. Тоа е она ситно, балканско поклонение пред туѓото, кое дома се претставува како вкус, а надвор — како „широка култура“. Но кога истиот критериум ќе се примени кон бугарски уметник, тогаш стануваме безмилосни.

И најиронично е што така многумина почнуваат да личат на оние на кои наводно најмногу им се лутат. Стануваат како македонистите, кои го мерат идентитетот на другите, кажуваат кој е „доволно“ нивен, а кој не е, и отфрлаат сè што не се вклопува во нивната тесна пропагандна рамка. Истиот рефлекс, само насочен против сопствен бугарски уметник. Истата желба да се контролира туѓата припадност. Истата ситна полиција на идентитетот.

Не, ова не е патриотска критика.

Патриотизмот не е да ја плукаш Дара додека потпевнуваш српски песни. Патриотизмот е да застанеш зад бугарскиот талент кога излегува пред светот, дури и кога стилот не е токму твој. Патриотизмот е да побараш повеќе грижа за бугарската култура, повеќе почит кон уметниците, повеќе храброст и повеќе самодоверба. А тоа Дара го направи.

Прашањето е — вие што направивте, освен што се лутите по интернет и ширите србоманија со рилови за тоа колку добро сте си поминале во Србија, колку храната била добра и како тие биле подобри од нас?