Ополченци од Мизија, Тракија, Македонија, Поморавието и Влашко се борат рамо до рамо во одбраната на Шипка*

//

Пишува: Проф. д-р Пламен Павлов / Труд

Во августовските денови 1877 година се води една од најважните битки не само во Руско-турската ослободителна војна, туку и во целата наша историја – одбраната на преминот Шипка од страна на бугарските ополченци и единиците на пешадиските полкови Орловски и Брјанск на руската царска армија. Настаните, кои и денес предизвикуваат голема возбуда, се резултат на смелото, но неуспешно напредување кон југот на Стара Планина, преземено од одредот на ген. Гурко. Турската команда ја префрлила 40-илјадната војска на Сулејман-паша во Тракија. Како резултат на супериорноста на непријателот, Гурко се повлекол, а Стара Загора и низа други градови и градови биле жртви на крвавиот погром само неколку дена откако го прославиле своето ослободување… За време на очајната одбрана на Стара Загора, ополченците влегле во својата прва битка со вековниот поробувач, покажувајќи извонредна храброст. Како што е познато, Ополчението првично било третирано како помошна формација со безбедносни функции, но веќе за време на почетната обука ген. Столетов и неговите офицери биле импресионирани од духот и борбените квалитети на Бугарите.

Руската команда ги испратила ополченците заедно со единиците на полкот Орлов, подоцна и на полкот Брјанск, да го заштитат стратешки важниот премин. Со оглед на турската надмоќ, бројот на бранителите бил крајно недоволен.

Командата верувала дека Сулејман ќе продолжи до преминот Тврдицс, од каде што ќе премине во Северна Бугарија кај градот Елена и ќе се приклучи на групата на Мехмед Али Паша. Османлискиот командант успеал да ги доведе во заблуда Русите марширајќи кон Тврдица, а потоа изненадувачки марширајќи на запад кон Казанлак и Шипченскиот премин. Сулејман има 27.000 војници, против кои петте ополченски чети (шестата останува во резерва) и единиците на 36. пешадиски полк Орлов, вкупно 7.500 борци, се стационирани на врвовите Свети Никола и Шипка. Шипченската епопеја се случува во деновите меѓу 9/21 август и 14/26 август, со најкритична ситуација на 11/23 август. Поради лошото оружје на ополченците, недостигот на муниција и сл., доаѓа до судир со „камења и дрвја“ – реална ситуација, а не само поетска слика на Иван Вазов… Неизбежното повлекување го спречиле самите ополченци и неколку офицери. Дефинитивно мора да се спомене улогата на воениот лекар д-р Константин Везенков, Бугарин од Македонија, кој во најкритичниот момент ги предводел полесно повредените во контранапад! Во написот во „Труд“ од 20 август 2021 година, раскажавме како „Шуми Марица“ ги инспирирала ополченците среде битката: „Марш, марш, со генералот наш! – пееја ополченци од сите чети… Очите пак светнаа – вели современик, – песната одеше како потоп… Потоа се претвори во ураган! Бугарската химна изврши Света Тајна. Пред да се роди Бугарија, таа го зазеде своето место и беше откорната од градите на оние што ја создадоа…“

Веќе во тие драматични денови според воените аналитичари, шипченската епопеја довела до пресврт што го извршиле бугарските ополченци и војниците на споменатите два полка, речиси целосно составени од Украинци. Исклучително важен е и духот на себугарското национално единство својствен на Ополчението. Впрочем, тој дух бил јасно изразен дури и во борбата за самостојна бугарска црква, во двете легии, Ботева чета итн. „Јадро“ на Ополчението станале борците од бугарските доброволни одреди во српско-турската војна. (1876). Во Бугарското ополчение се приклучуваат луѓе од Добруџа, Мизија, Тракија, Македонија, Поморавието, а исто така и од нашата дијаспора во Бесарабија и Влашко. Од повеќе причини, мнозинството било од градовите и населбите од двете страни на Балканот, од кои некои со години престојувале во Романија, а други емигрирале по Априлското востание. Од Трново и регионот се познати близу 400 ополченци, а има уште повеќе учесници од Свиштов и околината, бидејќи таму започнало формирањето на таканареченото Второ ополчение во првите ослободени земји. Има повеќе од 500 учесници од Габрово, Севлиево, Дрјаново Тревненско… Во екот на борбите стотици габровци под дожд од куршуми ги снабдуваа бранителите на Шипка со вода и залихи. Над 100 борци се поврзани со Русе, 119 со Шумен, 79 со Ловеч, 73 со Панаѓуриште, над 100 со Сливен, исто толку од Видин и Видинско, меѓу нив и најстариот учесник во Ополчението- војводата дедо Цеко Петков. Можеме да продолжиме со Пловдив, Пазарџик, Софија, Радомир (оттаму е Никола Корчев, последниот знаменосец на самарското знаме), Ќустендил, Тулча, од каде што е Димитар Петков, идниот премиер на Бугарија итн. Само за илустрација ќе истакнеме дека од Гложене, Тетевенско, излегле 12, а од малото село Бурумлии/Пеичиново, Русе излегле 8 ополченци.



Практично непознато за пошироката јавност е учеството на Бугарите од Поморавието: најмалку 25 ополченци од Ниш, 12 од Пирот, 7 од Врање, од Бела Паланка, Цариброд итн.. Да посветиме повеќе внимание на Македонија – бугарски регион, премногу оддалечен од местата каде што е формирана Ополчението. Според руските податоци, македонските Бугари се околу 500, според други – многу повеќе. Само во Битола се регистрирани 42 ополченци, а уште 31 од околните населени места, 28 од Велес, 49 од Охрид и десетици околни населби, како и од регионите на Тетово, Горна Џумаја (Благоевград) и Неврокоп во Пиринска Македонија, дури и од далечни места како Леринско и Костурско, од Корча и Врбник во денешна Албанија. Треба да се забележи учеството на 31 Бугарин од Призрен, денес во Косово, каде Бугарите живеат со векови. Руските писари обележале уште 49 ополченци со ознаката „од Македонија“ без да наведат конкретно место. Практично сите борци од Македонија се бореле во Шипка, каде што коските ги оставиле најмалку дваесет македонски Бугари: Христо Димитров од Битола, Јордан Јанков од Велес, Спиро Иванов од Охрид, Петар Марков од Призрен итн. Десетици македонски Бугари добиле признанија за нивното херојство, а највисоките медали им биле доделени на д-р Везенков, офицерот Атанас Дуков, подофицерот Атанас Јанков и други. Дали е потребно да се докажува дека Шипченската епопеја е страница од нашата заедничка историја со Северна Македонија?!

Денес е тешко да се утврди точниот број на Бесарабски Бугари кои се приклучиле на милицијата. На споменикот откриен во 2012 година во Болград, духовито наречен „бесарабска Шипка“, се испишани имињата на околу триста борци, но нивниот број секако е многу поголем. Меѓу нив има значителен број офицери кои завршиле руски воени училишта – идниот „патријарх на бугарската војска“ Данаил Николаев, Стефан Кисов, Олимпиј Панов и други. Прашање кое бара сериозно истражување е учеството на Бугарите во составот на романската војска која се борела во битките за Плевен во 1877 година.
Ополчението е необична, но и убедлива манифестација на бугарската национална револуција, уште повеќе – поврзувачка алка со понатамошниот развој и на ослободителното движење во Македонија и Одринска Тракија, како и со војската на слободна Бугарија. Да потсетиме дека меѓу ополченците од Карлово бил и Петар Кунчев, помалиот брат на Васил Левски. „Бесарабецот“ Олимпиј Панов е член на БРЦК, додека „Македонецот“ Бранислав Велешки му бил аѓутант на Георги Раковски. Спиро Костов, исто така од Македонија, бил соработник на Љубен Каравелов, а во 1885 година е еден од водечките личности на Соединението. Примери има многу, но да завршиме со фактот дека подвигот на хероите од 1877-1878 година бил модел за создавање на Македоно-одринското ополчение во Балканската војна (1912-1913), во која заедно со „Македонците „ и „Тракијците“ учествуваат и стотици патриоти од слободна Бугарија.

*Насловот е на редакциjaта.

Претходна статија

Българските малки и големи братя в неуморно търсене на нова идентичност (2)

Следна статија

1000 години бугарска меморија: Гробот на царот Самоил на островот „Св Ахил“

Најново од Истакнато

Невладини организации на македонски Бугари од РС Македонија со осуда за срамниот говор на омраза кон Бугарите и Бугарија на фудбалскиот натпревар меѓу РС Македонија и Бугарија во Скопје

Претставници на 10 граѓански здруженија на граѓани на РС Македонија, со бугарска национална самосвест, испратија писмо