Пејо Јаворов – градоначалникот на Неврокоп што го претвори споменот за Гоце Делчев во историска мисија

Има историски совпаѓања што звучат речиси како книжевна метафора. На 19 октомври 1912 година, во деновите на Балканската војна и непосредно по ослободувањето на Неврокоп, поетот и револуционер Пејо К. Јаворов е избран за прв градоначалник на градот. Само неколку дена подоцна тој повторно заминува на југ со својата чета, следејќи ги војната и идејата за ослободување на Македонија, пишува БГНЕС.

Речиси четири децении подоцна Неврокоп веќе го носи името на човекот за кого Јаворов оставил едно од највредните сведоштва за епохата – Гоце Делчев. Во 1951 година градот е преименуван во Гоце Делчев. Така историската биографија на Јаворов и судбината на градот се вкрстуваат на необичен начин.

Денес овој расказ може да се чита и како своевиден дијалог меѓу сеќавањето, книжевноста и историјата. Јаворов е првиот градоначалник на Неврокоп, а градот на кој му служи во првите денови на слободата подоцна го добива името на неговиот најблизок револуционерен соборец.

Неврокоп во првите денови на слободата

На 19 октомври 1912 година Неврокоп е ослободен во текот на Балканската војна. Во градот влегуваат бугарски воени единици и револуционерни чети, а локалното население го избира Пејо Јаворов за прв градоначалник на ослободениот град. Општинскиот историски музеј денес чува фотографски и документарен материјал поврзан со неговиот краток градоначалнички мандат, кој траел од 19 до 26 октомври 1912 година.

Тоа не е вообичаено градоначалствување. Новата власт треба да ги постави темелите на јавниот поредок во град што излегол од османлиска власт. Пред Јаворов стојат практични задачи: организирањето на локалната власт, безбедноста, училиштето и јавниот живот. Но Јаворов не е човек што може долго да се задржи зад административното биро. Неговиот живот веќе е обележан од Македонија. И тој повторно тргнува.

Од поет до револуционер

Кон крајот на XIX и почетокот на XX век Јаворов постепено се преобразува од поет со изразена социјална чувствителност во активен учесник во македонско-одринското револуционерно движење. Тој ја преминува границата, учествува во чети и станува еден од најблиските соборци на Гоце Делчев. Оваа преобразба е од суштинско значење за разбирањето на Јаворов. Македонија за него не е периферна тема, ниту привремен политички интерес. Таа постепено станува суштински дел од неговата публицистика, револуционерната дејност и личната судбина.

Во неговите текстови Македонија е простор на страдање, надеж и борба за слобода. Револуционерите не се само политички личности, туку луѓе што ги ставиле своите животи во служба на една историска идеја. Меѓу нив најсилно се издвојува Гоце Делчев.

„Слобода или смрт!“ – весникот создаден во илегала

Во 1903 година, во пресрет на Илинденско-преображенското востание, Јаворов создава едно од своите најзначајни публицистички дела – илегалниот весник „Слобода или смрт! Бунтовнички лист“, орган на ВМОРО во Серскиот револуционерен округ. Изданието излегува од февруари до април 1903 година и претставува ракописен весник, умножуван со хектографска техника. Познати се 12 броја, со тираж од околу 100 примероци по број. Автор, издавач и распространувач е Јаворов, а технички помошник е деецот на ВМОРО Мицо Кирилиев. Токму неговиот ракопис се наоѓа на зачуваните страници. Овој факт има особено значење за историјата на бугарското новинарство.

„Слобода или смрт!“ не е весник создаден во редакциски кабинет и печатен во вообичаена печатница. Тој е производ на илегалата – на ракописот, хектографот, куририте и постојаниот ризик. На неговите страници новинарството се претвора во револуционерно оружје. Самиот Јаворов подоцна сведочи за улогата на изданието, кое, според неговиот расказ, секоја седмица стигнувало до читателите преку курири по тешките патишта на Македонија. Зачуваните комплети, кои денес се наоѓаат во Куќата-музеј „Пејо К. Јаворов“ во Чирпан и во Бугарскиот историски архив при Националната библиотека „Св. св. Кирил и Методиј“, ги претвораат овие 12 броја во уникатен документарен споменик.

Јаворов и Гоце – пријателство претворено во историска меморија

За да се разбере зошто загубата на Гоце Делчев е толку тежок удар за Јаворов, треба да се согледа блискоста меѓу нив. Тие не се поврзани само преку револуционерната организација, туку и преку заедничката претстава за иднината на Македонија. На почетокот од 1903 година двајцата се меѓу дејците на Серскиот револуционерен округ што ги разгледуваат судбоносните одлуки за претстојното востание. На 29 јануари 1903 година, во селото Караќој, Неврокопско, меѓу учесниците во овие разговори се Гоце Делчев, Јане Сандански, Димитар Гуштанов и Пејо Јаворов. Само неколку месеци подоцна Гоце Делчев е убиен кај селото Баница. За Јаворов тоа не е само загуба на револуционерен водач. Тоа е загуба на човек со кого ги споделувал најдраматичните години од својот живот. Од таа загуба се раѓа книгата „Гоце Делчев“.

Првиот биограф на Гоце Делчев

Во 1904 година Јаворов го објавува во Софија првото издание на својата биографија „Гоце Делчев“. Книгата е повеќе од биографски приказ. Таа претставува обид да се зачува ликот на починатиот револуционер и на идните поколенија да им се пренесе она што Јаворов непосредно го видел – карактерот, убедувањата, однесувањето и човечката димензија на Делчев. Така, по смртта на својот соборец, Јаворов започнува друга битка – битката против заборавот. Ако „Слобода или смрт!“ е неговиот револуционерен глас додека Гоце бил жив, тогаш „Гоце Делчев“ е неговиот книжевен и историски споменик по неговата погибија.

Градот на Јаворов станува град на Гоце

Во октомври 1912 година Јаворов станува првиот градоначалник на Неврокоп. Во 1951 година Неврокоп веќе го носи името Гоце Делчев. Така градот во кој Јаворов кусо време го организира граѓанскиот живот по ослободувањето подоцна го добива името на човекот чиј живот и дело тој прв ги преточува во целосна биографија. Тоа не е само интересен факт. Тоа е историска симболика во која се среќаваат два живота и една кауза. Јаворов ѝ посветува години на Македонија. Гоце Делчев го посветува својот живот на револуционерната идеја. Едниот загинува во 1903 година. Другиот го зачувува споменот за него преку пишаниот збор. А во 1912 година токму Јаворов застанува на чело на Неврокоп во првите денови по неговото ослободување.

Од револуционерниот лист до спомен-каменот

Денес во Гоце Делчев споменот за Јаворов е материјализиран и во градскиот простор. Пред храмот „Св. св. Кирил и Методиј“ камен натпис потсетува дека тој бил првиот градоначалник на Неврокоп. На прв поглед, тоа е кратка историска белешка. Но зад неа стои цела една епоха. Тука е Јаворов, поетот што пишува за Македонија. Тука е Јаворов, четникот што ја преминува границата, публицистот што го создава илегалниот весник „Слобода или смрт!“, пријателот на Гоце Делчев и првиот биограф на убиениот револуционер.

И денес, кога се изговара името Гоце Делчев, во него не се среќаваат само историјата на еден револуционер и историјата на еден град. Во него останува и сенката на Јаворов, поетот што ја претвори Македонија во една од најдлабоките теми на својот живот и што не дозволи споменот за Гоце да биде проголтан од времето.

Понекогаш историјата не се чува само во архивите. Таа останува во имињата на градовите. Во книгите. Во пожолтените страници на илегалните весници. И на каменот пред кој, генерации подоцна, човек може да застане и да прочита: Пејо Јаворов – првиот градоначалник на Неврокоп.

А денес тој Неврокоп го носи името на Гоце Делчев.