Проф. д-р Пламен Павлов: Се појавија многу „познавачи“ на темата за цар Самуил

Пристигнувањето на коските на цар Самуил во Софија предизвика бројни коментари во медиумите и големо внимание на социјалните мрежи. За улогата на големиот државник во бугарската историја и за шпекулациите околу неговата смрт и погребувањето на грчкиот остров Св. Ахил во Малото Преспанско Езеро бугарскиот дневен весник Труд разговара со историчарот проф. д-р Пламен Павлов, истакнат бугарски медиевист и византолог.

– Проф. Павлов, зошто сметате дека цар Самуил треба да биде канонизиран за светец? Црквата има определени барања за тоа, дали некои од нив се исполнети?

– Јас не ги оспорувам барањата на Црквата, ниту нејзиниот конзервативен пристап кога станува збор за толку важни одлуки, но сепак ми се чини дека некои од тие барања, кои традиционално важат во православното христијанство, се исполнети.

На прво место, имаме мошти. Секако, тука може да се расправа дали тие ги предизвикале соодветните чуда. За мене, колку и да звучи метафорично, најголемото чудо е она што се случи на 3 октомври, кога илјадници луѓе ги пречекаа земните останки на бугарскиот цар. Самото предавање на ова богатство за нас од страна на Грција исто така би можело да се третира како чудо…

Вистината е дека тука го гледаме моделот на таканаречената народна канонизација. Таков е, на пример, случајот со цар Иван Шишман и со низа други личности, кои самата народна почит ги претворила во светци.

Тука ќе ги цитирам зборовите на солунскиот писател Јован Ставракиј од XIII век, кој вели: „Оној прочуен Самуил, кој и до денес е во устата на Бугарите“.

Односно, речиси три века по смртта на цар Самуил, тој продолжувал да биде една од најобсудуваните и најпочитуваните личности меѓу нашите предци.

Канонизацијата е одлука на Светиот синод, но според мене би било добро да се земе предвид практиката што ја применуваат и други православни цркви, на пример Романската православна црква, која го канонизирала Стефан Велики, кој живеел во XV век.

Во соседна Србија се канонизирани речиси сите владетели, иако тоа не е практика што треба да се следи, додека во Византија и во Бугарија правилата биле многу строги. Затоа имаме само неколку владетели-светци: кнез Борис I Михаил Покрстител, цар Петар и цар Иван Шишман – како што веќе кажав, во неговиот случај станува збор за народна канонизација, векови подоцна.

И порано сум апелирал, вклучително и од страниците на весникот „Труд“, дека има неколку бугарски цареви кои заслужуваат да бидат канонизирани. Тоа се Симеон Велики, Самуил, Иван Асен II и Иван Александар – државници кои биле покровители и на културата и на Црквата.

Ако се вратиме на Самуил, тој не е восприеман само како храбар воин, туку и како маченик во Бугарија. Тоа го гледаме во нашата народна традиција, вклучително и во Календарот на Ботев од 1875 година, каде што ослепените 15.000 Самуилови војници се наречени маченици.

– Зошто овој владетел е толку важен за бугарската историја?

– Затоа што е еден од столбовите на бугарската државност, човекот кој речиси пет децении, со оружје в рака, ја бранел бугарската независност. Тој ја примил царската круна дури по смртта на цар Роман, директен потомок на Крумовата династија, но и Комитопулите (синовите на комит Никола – Давид, Мојсеј, Арон и Самуил) претставуваат нејзина гранка.

Како што пишува проф. Петар Мутафчиев, Самуил бил човек со големо срце – добил срцев удар и починал кога ги видел своите ослепени војници. Самуил е значајна фигура, дел од нашиот идентитет, колку и некој да се обидува да го оспорува тоа и да ни го одземе – тоа не е само апсурдно, туку и сквернавење.

– Постојат спорови околу потеклото на Самуил – дали тој ѝ припаѓал на бугарската царска династија. Каква е неговата поврзаност со Крумовата царска лоза?

– Таа поврзаност е документирана од средновековни автори. На прво место би ја посочил византиската принцеза и историчарка Ана Комнина, авторка на прочуената „Алексијада“. Таа и самата е потомок на бугарската династија – правнука на Иван Владислав, внук на Самуил и син на неговиот брат Арон.

За Самуил таа не само што вели дека потекнува од бугарското царско семејство, туку и дека е поврзан со Велики Преслав, а не со Охрид, Скопје или некое друго место.

Во „Бугарскиот апокрифен летопис“ од XII век се вели дека Роман и Самуил се од „истата царска лоза“.

Титулата „комит“, која ја носел Никола, таткото на Комитопулите, е многу висока аристократска титула. Можеме да забележиме и дека во царското семејство од Плиска и Велики Преслав и во она од Охрид и Преспа постои многу изразено повторување на имињата.

На пример, името Пресијан, односно Персијан, како што звучело во оригиналот, го носел бугарскиот владетел кој прв ја присоединил денешна Македонија кон бугарските земји – кан Пресијан, таткото на Борис Михаил.

По него бил именуван и најстариот син и наследник на Иван Владислав – Пресијан Втори. Тоа не може да биде случајност.

– Во 2015 година Светлана Тилкова – Алена го изнесе мислењето дека гробот на островот Свети Ахил е премногу скромен и лесно достапен и дека, всушност, претставува мамка за евентуални сквернавители, додека императорот Василиј II, почитувајќи го својот непријател, организирал достоинствен царски погреб на друго место, кое сè уште не е познато. Што мислите за ова гледиште во врска со погребувањето?

– Ја почитувам Алена, Бог да ја прости, и нејзините способности, но во овој случај станува збор за низа недоразбирања. Василиј II никако не можел да го погреба Самуил, бидејќи во тоа време Бугарија сè уште не била освоена.

Деновиве се зборуваше дека Самуил бил последниот цар на Првото Бугарско Царство. Тоа е апсурдно, бидејќи по него владееле неговиот син Гаврил Радомир, неговиот внук Иван Владислав и синот на Иван Владислав, Пресијан II.

Затоа толку многу го нагласив Пресијан, бидејќи дури и по смртта на Иван Владислав, кој загинал во февруари 1018 година, неговиот син Пресијан II до јули 1018 година му давал отпор на Василиј II во планините на Албанија.

Второ, гробот не е толку скромен. Ние денес го гледаме во прилично лоша состојба, бидејќи плочата на саркофагот е поместена, а од другите гробови плочите се однесени. Но, археолошките експерти, почнувајќи од самиот наоѓач на гробот, проф. Николаос Муцопулос, па сè до други големи авторитети, велат дека станува збор за внимателно изградени царски гробници.

Тие се наоѓаат токму таму каде што треба да бидат – во јужниот „кораб“ на базиликата „Св. Ахил“, во близина на олтарот. Но, биле ограбени уште во средниот век. Единствено гробот на Самуил се зачувал благодарение на лакот со кој бил заштитен.

На интернет имаше најразлични толкувања зошто нема круна. Императорот Константин Багренородни, кој е најмеродавниот автор за оваа тема, вели дека за време на погребната церемонија круната се наоѓала на главата на владетелот, по што била симнувана и на главата се ставала лента од ткаенина.

Многу нешта можеме да дознаеме и од остатоците од ткаенини што ги опишува Муцопулос – пурпурна ткаенина и покров со хералдички симболи. Значи, гробот не е скромен.

Нема да навлегуваме во областа на астрологијата и ирационалното, но во овој случај, ако Алена имала некакво прозрение, тоа веројатно се однесувало на нечиј друг гроб, можеби на Иван Владислав.

– Ако археолошките ископувања на островот продолжат, што мислите дека би можело уште да биде откриено?

– Ископувањата на островот Свети Ахил воопшто не се доволни. Околу базиликата има остатоци од градби. При систематски бугарско-грчки археолошки ископувања таму, за што апелирам веќе многу години, веројатно ќе бидат откриени и натписи и монети.

А зошто да не учествуваат и археолози од Северна Македонија – тие конечно треба да ја прифатат историската вистина дека станува збор за бугарски цар и за бугарската држава.

Грција покажа зрелост со тоа што ги врати овие мошти – ги нарекувам така без никакво двоумење. Самуил е олицетворение на државата Бугарија, а не на Република Северна Македонија, која постои само неколку децении.

– Има ли податоци чии се останките во другите гробови на островот Свети Ахил?

– Има претпоставки. Би требало да им припаѓаат на Гаврил Радомир и Иван Владислав. Таму има вкупно четири гробници. Коските на Самуил се наоѓаат во најголемата, која била сочувана од нападите на диви копачи и разни други вандали.

Еден од тие гробови е празен. Таму, најверојатно, се наоѓале моштите на свети Иван Владимир, зетот на Самуил, сопруг на неговата ќерка Теодора Косара. Неговите мошти биле побарани од сопругата и денес се наоѓаат во катедралата на Албанската православна црква во Тирана.

Но, дури и во тој празен гроб, според зборовите на проф. Вагалински, била пронајдена една мала коска, што исто така е многу интересно.

Останатите коски во другите гробници им припаѓаат на двајца мажи и на деца. Тие се во измешана состојба и не се толку добро зачувани како коските на Самуил, но со современите методи, убеден сум, ќе може да се утврди вистината за нив. Најверојатно, практично ќе се покаже дека станува збор за пантеон на владетели од бугарската династија.

– На социјалните мрежи се појавија најневеројатни тврдења, вклучително и дека станува збор за останки од неандерталец. Убедени ли сте дека во Бугарија пристигнаа коските на Самуил?

– Тоа се такви бесмислици што нема смисла ни да се коментираат. Се појавија толку многу „познавачи“ на темата за цар Самуил, на историјата, на археологијата, исто како што има „познавачи“ за фудбалот, медицината и што ли уште не…

Ја разбирам таа склоност кон самодокажување и желбата некој да се претставува како последна инстанца, но би ги советувал тие луѓе да ја најдат книгата на проф. Муцопулос, внимателно да ја прочитаат и, според мене, голем дел од тие сомнежи ќе исчезнат.

Станува збор за многу чесен и совесен научник од светски ранг, кој сè опишува исклучително детално. Тој работел со самиот материјал, а не читал нешто на Фејсбук, па оттаму да му паѓаат на ум секакви бесмислици…

Мене ме разочарува што и одделни колеги, инаку професионалци, можеби со намера да се истакнат, почнаа да изразуваат слични резерви во однос на автентичноста на коските.

Што се однесува до реакцијата на колегите од Скопје, таа во голема мера е комична, бидејќи до пред неколку дена за нив немаше никакво сомнение дека во базиликата „Св. Ахил“ во Малото Преспанско Езеро е погребан цар Самуил, но сега, откако коските се во Софија, одеднаш не може да биде тој!

Тоа е жално и нека остане на нивната сопствена совест.

– Според некои мислења, коските требало да останат таму каде што починал владетелот, на малку познатиот остров Свети Ахил. Која е смислата тие да бидат пренесени во Софија?

– Островот воопшто не е толку мал и непознат. Тоа е омилената резиденција на цар Самуил. На неговата не многу голема територија има неколку базилики. Можно е таму да има градби уште од времето на Борис Михаил. Преспа била многу важно и симболично место, кое, меѓутоа, денес се наоѓа во близина на трите граници – на Грција, Северна Македонија и Албанија – и е во изолиран регион.

Навистина, не е соодветно коските да останат таму. Ако грчката држава сметала дека е важно и соодветно тие да бидат на островот, одамна ќе ги вратела таму.

Во сите големи светски религии постои практика реликвиите да бидат достапни за што е можно повеќе луѓе. Од таа гледна точка, нивното пренесување во бугарската престолнина е исклучително добар потег.

– Дали Самуил има директни наследници меѓу италијанските аристократи од семејството Миструци ди Фризинга?

– Да, ова италијанско семејство има добро разработено родословно стебло. Веројатно постои некаква поврзаност, бидејќи аристократските семејства низ светот се тесно испреплетени.

Семејството Комнини има значајна поврзаност со бугарската царска династија. Уште еднаш повторувам, станува збор за Крумовата династија.

Првата Бугарка која станала византиска царица е ќерката на Иван Владислав – Екатерина (1057–1059), сопруга на Исак I Комнин. По линијата на Алексиј I Комнин се Ана Комнина и неговите други деца.

Освен тоа, семејството на цар Самуил било многубројно. Тој имал четири ќерки, син Гаврил Радомир и уште еден вонбрачен син. Гаврил Радомир имал седум деца. Иван Владислав имал 12 деца – шест синови и шест ќерки.

Со оглед на толку бројното потомство, може да се бараат роднински врски со различни европски семејства.