Првите будители биле македонски Бугари

Денот на народните будители во Бугарија првпат се прославил во 1909 година во Пловдив. Во 1922 година, министерот за просвета Стојан Омарчевски го поднесува предлогот за одбележување на 1 ноември како празник на народните будители. Од 1 ноември 1923 година, со указ на цар Борис III, денот е прогласен за општонароден празник во чест на заслужните Бугари.
Од 1945 година Денот на будителите е укинат и дури во 1992 година, со Законот за дополнување на Законот за труд, донесен од 36-то Народно собрание, повторно се обновува традицијата на празникот, пишува Подбалкански новинар.

Во книгата „Душата на Македонија“, авторот Георги Константинов, го следи животот и делото на првите бугарски просветители од Македонија. Повеќето од нив се и првите во целото бугарско земјиште.

„Ќе почнеме со Паисиј Хилендарски (роден веројатно во Банско во 1722 година) – започнува документарниот расказ авторот. Најизразеното и најмистично име во нашата нова историја е Паисиј, симболот на нашиот нов живот и нашите надежи за иднината. По него следи Хаџи Јоаким Крчовски, родум од Кичевско. Неговото дело „Повест ради страшнаго и втораго пришествия Христова“, отпечатено во Будим во 1814 година, е меѓу првите печатени творби на новобугарски јазик. Учeник на Хаџи Јоаким е Кирил Пејчиновиќ, родум од тетовското село Теарце (1770–1845), автор на „Огледало“ (написано на „препростејши и некнижевен бугарски јазик“) и „Утешение грешним“.

Во расказот потоа следи името на родениот во Банско Неофит Рилски – патријархот на бугарските педагози. Во своите „Взаимоучителни таблици“, „Буквар“, „Свештен краток катехизис“ и „Бугарска граматика“, Неофит Рилски вели дека книжевниот јазик произлегува од народниот и има право да постои како посебно обединувачко наречје.

Иако духовник, тој го советува народот најнапред да гради училишта, а потоа цркви и манастири, бидејќи молитвата кон Бога човек може да ја упати „и на полето, и во пустината, додека образованието не може да се даде ниту во гората, ниту во пустината, туку само во училиштето“.

Друг просветител од Македонија е бурниот патриот Јордан Хаџи Константинов – Џинот, роден во Велес во 1818 година. Како учител во Македонија и дописник на „Цариградски весник“, тој е во постојана борба со фанариоти и османлии. Уапсен во 1861 година, пеш изминал стотици километри до Ајдин (Мала Азија). Вратен од прогонство во 1864 година, иако со едно око, Џинот ја обиколува Македонија и ја воведува взаимоучителната метода. Тој рекол:
„Ако ме праша некој школски човек – си ли ти Бугарин? Јас полнo одговарам: Бугарин сум. Прав Бугарин не лаже, не завидува, не безделничи, не лицемери, не блудствува, за печена кокошка верата не ја менува…“

Џинот знаел грчки, турски, албански, романски и ромски. Неговото училиште во Скопје привлекувало ученици од Куманово, Призрен, Тетово и други места.

„Цариградски весник“, бр. 68 од 1852 г., пишува дека во скопското училиште Џинот предава благонравие, географија, граматика, аритметика, црковна историја, катехизис, руски и српски јазик, историја, антропологија, митологија, биографии на Кирил и Методиј и други славни мажи, речник од 500 словено-руско-бугарски зборови и енциклопедија.

Ако првоапостолите браќа Кирил и Методиј ни го подариле писмото, браќата од Струга, Димитар и Константин Миладинови, се борци за бугарската свест и достоинство во цела Македонија. Прогонувани од грчките фанариоти и предадени на османлиската власт, тие биле отруени во цариградскиот затвор и починале во 1862 година.

Димитар се родил во 1810 г., а Константин дваесет години подоцна. Димитар учел во Охрид и Јанина, потоа учителствувал низ Македонија. Тој прв го вовел бугарскиот јазик во училиштата и црковнословенскиот во црквата. Константин завршил Атински универзитет и студирал во Москва, каде бил соученик со Љубен Каравелов, Рајко Жинзифов и Марин Дринов.

Димитар собирал народни песни, поговорки и обичаи низ Македонија. Константин во Виена се сретнал со хрватскиот епископ Јосип Штросмајер, кој помогнал да се издаде збирката под услов таа да биде на бугарски јазик. Така, во јуни 1861 година во Загреб се објавени „Бугарски народни песни“ од Македонија.

Сборникот содржи 674 песни, подредени во 12 дела, и многу поговорки, обичаи и преданија. Во предговорот Константин Миладинов пишува:
„Народните песни се показател на степенот на умствениот развој на народот и огледало на неговиот живот… може да се рече дека народот е секогашен и голем пејач.“

Грчкиот епископ Мелетиј и владиката Венедикт го обвиниле Димитар пред османлиската власт дека е руски шпион. Турците го уапсиле во Струга и го затвориле во Цариград. Во јуни 1861 година Константин заминал во Цариград да го бара братот, но и тој бил уапсен по грчки донос. Браќата биле затворени во истиот затвор, но не можеле да се видат. Османлиите не дозволиле бугарите од Цариград да ги посетуваат, само им праќале пари и храна. Двајцата биле отруени – Константин умира на 7 јануари 1862 година, а Димитар четири дена подоцна.

Во музејот на браќата Миладинови во Струга, на местото на нивниот роден дом, скопските „историчари“ грубо ги замениле зборовите „бугари“, „бугарски“ со „македонци“, „македонски“.

Еве го писмото на Константин Миладинов до Георги Раковски од 31 јануари 1861 година:

„Песните овде ќе ги напечатам, зашто еден се обврза да ги заврши до крајот на април. Но ве молам вас, огласите што ги испратив, да ги раздадете со вашиот честен лист (Дунавски лебед), спомнувајќи нешто за песните, и особено за западните во Македонија Бугари. Во огласот моја Македонија ја нареков Западна Бугарија (како и треба да се вика), зашто во Виена Грците се однесуваат со нас како со овци. Тие ја сакаат Македонија за грчка земја и не можат дури ни да разберат дека може да не е грчка. А тамошните повеќе од два милиони Бугари – што ќе правиме со нив? Зарем уште Бугарите ќе бидат овци, а неколку Грци ќе ни бидат овчари? Поминаа тие времиња, а Грците ќе си останат само со нивниот сладок сон.“