Се раѓа ли нова „Тиранска платформа“?

Пишува: Коста Филипов, долгогодишен дописник на БНТ,БНР и БТА од Скопје

Ако сакате верувајте, но овој пат не ми беше проблем да ставам наслов на мојот текст, како што често се случувало во други случаи. Сега си дојде само по себе поради сеќавањето на уште еден сличен собир во Тирана на тогашните лидери на партиите на Албанците во Северна Македонија. Од него произлезе документ кој едноставно беше наречен „Тиранска платформа“, но кој и денес, речиси шест години подоцна, предизвикува многу политичари во Скопје ноќе да се будат облеани во пот.

Тогаш, во април 2017 година, истиот премиер на Албанија, Еди Рама, кој сега го одработува својот трет последователен мандат, во близина на Вардар собра тројца од тогашните лидери на албанските политички партии. Наводно на неформална средба, а после неа произлезе еден документ во кој се сумирани следните претензии на албанскиот политички кор во државата. Главното во него беше барањето за „целосна јазична еднаквост“ меѓу македонскиот и албанскиот јазик, употребата на албанскиот јазик на сите нивоа во администрацијата и воопшто во власта и нејзините институции. Се бараше создавање на нова државна структура задолжена за развој на јазиците на малцинствата и обука на соодветните преведувачи, уредници и лектори, за финансирање на општините и ресорното министерство за политички систем кое е одговорно за односите со заедниците во државата. И уште многу работи кои според изготвувачите, произлегуваат од Охридскиот мировен договор од август 2001 година.

Шокот во општеството во Република Македонија тогаш беше толку силен што дури и лидерите на албанските партии кои учествуваа на средбата кај Рама беа принудени да негираат дека постои таков документ. Постепено, сепак почнаа да се појавуваат поединечни детали од документот кои потврдија што договориле трите партии под покровителство на Рама. За да се ​​дојде до моментот кога пргавите медиуми во Скопје го открија интегралниот текст во небалкански извори и го презентираа на јавноста. Немаше лага, немаше измама.

Но, како што велат, тоа не е сè. Контекстот на појавувањето на „Тиранската платформа“ беше крајно љубопитен. Со земјата управуваше техничка влада. Режимот на Никола Груевски падна, тој самиот си поднесе оставка од премиерската функција една година пред тоа и сè уште беше активен на политичката сцена како претседател на ВМРО-ДПМНЕ. Неговата партија победи на предвремените парламентарни избори на 11 декември 2016 година, со само два мандати повеќе од СДСМ со лидерот Зоран Заев. Но, освоените мандати не беа доволни за да формираат влада, бидејќи во последен момент тогашниот партнер – Демократската унија за интеграција на Али Ахмети, одби да му даде парламентарна поддршка. Претседателот Георге Иванов, верен послушник на неговиот ментор Груевски, не брзаше да му го врачи вториот мандат на лидерот на втората парламентарна сила СДСМ – Зоран Заев, толкувајќи текстови од уставот на чуден, па дури и незаконски начин. Тоа доведе до срамните сцени кои ја потресоа државата со нападот на парламентот на 17 април 2017 година, чии снимки го обиколија светот. „Ноќта на крвавите“ глави, како што тогаш беше наречена таа навредливо погубна приказна за демократијата, се претвори во катализатор на политичките процеси. Заев доби мандат да формира кабинет и работите тргнаа по својот логичен тек.

Но, за да добие поддршка во парламентот, на Заев му беа потребни гласовите на албанските политички субјекти. Лидерот на ДУИ, Али Ахмети, поранешниот командант на бунтовниците, веќе ги стави своите карти на маса и откако го одби Груевски, реши да коалицира со Заев. Етничката рамнотежа засилена со парламентарна предност беше загарантирана. Беше запазено старото непишано правило дека државата треба да ја управува мнозинство што ќе создаде кабинет од најголемата партија на Македонците и најголемата политичка сила на Албанците. Ним им се придружија и пратениците од Алтернатива за Албанците на Зијадин Села кој го преживеа насилството во Собранието, како и од новата „ѕвезда“ на политичката сцена БЕСА.

И токму тогаш, кога Заев веќе ја формираше програмата и составот на идниот свој прв кабинет, на 27 април Еди Рама ги повика тројцата лидери на албанските политички партии, по што се појави и „Тиранската платформа“. Освен негодувањето што го предизвика кај граѓаните на Република Македонија кои не се Албанци, таа беше и еден вид услов за Заев, од чие исполнување ќе зависи нивното учество во владејачкото мнозинство. Земи или остави, тоа беше пораката.

Колку и да му беше тешко Заев проголта, а подоцна за вториот премиерски мандат дури прифати последните шест месеци од неговото владеење премиерот да биде албанец. Ќе биде интересно да се види дали тоа ветување ќе го одржи неговиот наследник на премиерската функција Димитар Ковачевски. Доколку се случи, тоа ќе значи дека влада на чело со премиер албанец ќе треба да ги подготви и одржи следните парламентарни избори идната година.

После сето тоа, веројатно е јасно дека таа „тиранска платформа“ не се појави случајно и тукутака. Зошто да не претпоставиме дека и овој повик не е случајно избран од Рама за да ги повика „на песна“ петтемина лидери на политичките партии на албанците од Северна Македонија. Ќе имаат неформална средба, ништо посебно, да си ја честитаат новата година итн. На кого кажуваат? Таквиот напор да се минимизира значењето на настанот само предизвикува сомнеж.

Затоа и сега масовните сомнежи на медиумите во Скопје се дека денес претстои повторување на таа „тиранска платформа“ од април 2017 година. Самиот Рама има причина да сака да ги види кај себе албанските политичари од соседна Северна Македонија. Ем да ја нагласи својата улога како неформален лидер на албанската заедница, каде и да живее во светот, ем да ја потврди улогата на Тирана како „албански Пиемонт“, од чиј збор зависи многу, ако не и сè.

Јас пак си имам хипотеза која ќе ја споделам. Повеќе е желба отколку реалност, но сепак ќе ја споделам. Рама сака Албанија брзо да напредува кон членство во Европската унија. Но, таа има обврска тоа да го направи заедно со соседна Северна Македонија со која остана во тандем. Властите во Скопје имаат проблем да го исполнат условот за суштински почеток на преговарачкиот процес за членство. Бугарите во земјата треба да бидат запишани во уставот. Според министерот за надворешни работи Бујар Османи, тоа треба да се направи до ноември годинава, кога завршува скринингот на законодавството во Северна Македонија. Надлежните тврдат дека сакаат да ги направат уставните измени, но го немаат потребното двотретинско мнозинство, односно 80 пратенички гласови. Опозициската ВМРО-ДПМНЕ одбива да даде поддршка, а згора на тоа, инсистира на предвремени избори по кои во случај на очекувана победа, целосно ќе го смени односот кон европскиот пат на земјата.

Тоа не може да не му пречи на Рама, поради што би сакал да ги замоли партиите на албанците да го искористат сето свое политичко влијание во Северна Македонија за да пропаднат антиевропските планови на опозицијата.

Мене ми звучи логично.