Сенките под „Сенките над Балканот“ (2)

Пишува: Иво Иванов

Надвор од секаков историски кредибилитет е и толкувањето на ликови како оној на хрватскиот адвокат на затворениците од ММТРО, Анте Павелиќ. На ист начин, е измислен и адаптиран ликот на македонската терористка, кој наводно е инспирирана од вистинската Мара Бунева, но во серијата гледаме некаква српска фантазија за македонската Мата Хари. Да не зборуваме за проблематичниот водач на македонските терористи од селото Буково Дамјан Хаџиарсов, кој според сценаристите бил генерализирана слика, но од непознати причини не бил инспириран од Иван Михајлов бидејќи бил Бугарин (навистина Штип е бугарски град!?!?), затоа морало да личи на Дамјан Груев!?!?

Со внесувањето на ликот на Мустафа Голубовиќ, е направен гест истовремено кон „Млада Босна“, „Црна рука“ и Коминтерната. Додека премиерот генерал Петар Живкович, кој, о Боже, испаѓа дека е скриен геј, ја претставува „Бела рука“ и политиката на палатата. Да не зборуваме за достоинствениот барон Врангел, кој го крева носот во потрага по царското богатство и светото копје на Лонгин. Несреќниот црн барон верува дека копјето ќе му даде магична моќ да ја воскресне царска Русија и магично да го избрише болшевичкиот режим. Се разбира, Коминтерна и Москва не спијат и регрутира малолетник убиец во најблискиот круг на Врангел. Потоа, додека младиот човек го труе Врангел во Брисел со арсен во коњак, тој го пее ревносниот псалм „Бела армија, црн барон – Црвената армија е од сите најсилна“. Авторите на филмот добро ја разбираат новата историографска наредба издадена лично од претседателот Владимир Путин. Новиот краток курс на Кремљ за историјата на СССР и Русија вели дека не постојат црвено -бели, ниту болшевици и монархисти, сите се Руси и сите се наши херои, без разлика што се колеле еден со друг. Затоа во „Сенки над Балканот“ сите руски и проруски херои се трагични, но и позитивни и секогаш завршуваат со своите српски другари.

Во филмот, генерал Живковиќ се инспирира од маршот на Дрина, а белогвардејците се инспирираат од „Господе чувај ни го царот“, и сите заедно од „Хеј Словени“. Каква идила, но Србите се ксметлии. Во Бугарија, истите тие Врангеловци во 1922 година ќе се обидат да ги искористат за воен удар, а потоа морале итно да ги разоружат. Но, ова си се нашите бугарски сенки.

Во толкувањето на ВМРО во првата сезона на серијата, насекаде се зборува за „Македонци“ сместени во условното село Буково. (Не знам зошто имам длабоко сомневање дека сцените од измисленото село Буково се снимени во битолското село Цапари.) Во следните сезони, се чини дека македонските копродуценти не учествуваат и активистите на ВМРО нагло стануваат Бугари. Меѓутоа, во првата сезона, дури и Бјелогрлиќ морал да им оддаде идеолошка почит на македонските копродуценти. Серијата е снимена за време на режимот на Никола Груевски, а тој, како еден вистински „венецијански трговец“, секогаш сакаше да го добие својот дел од пленот од срцата на кредиторите. Така изненадувачки во седмата епизода од првата сезона на „Сенките“ се појавува величествената идеолошка харанга, која сум сигурен дека Бјелогрлиќ се уште не може да ја проголта. Ќе си дозволам да го цитирам овој безвременски текст, бидејќи е фундаментален за македонистичката пропаганда, па сценаристите Владимир Кецмановиќ и Дејан Стоилковиќ нека си ја споделат славата:

Газда Киро: Браќа, знаете зошто сме тука и каква мака не натера овде. Овие Србите велат: „Македонија е наша“. Бугарите велат “-” Македонија е наша “. Грците велат – „Македонија е наша“. Значи, кој „кр“ ** е наш? Што е македонско? Ни велат дека Александар Македонски не бил Македонец. Кој „к-р“ тогаш и зошто се викал Македонски ако не е Македонец, да му е…м мајката да му „е…м“.
Ангелче: Сум слушнал дека е Македонски…
Газда Киро: Ќути бре будала! Борбата за Македонија е нашиот повик и нашата судбина, и ако некој Грк, Бугарин или Србин
Ангелче: Ако е Хрват?
Шеф Киро: Ќути бре будало! И ако некој застане на нашиот пат, тој мора да добие тврд „к.р“ и карта во еден правец, а тој правец води до…
Ангелче: „П…ку“ матер …
Шеф Киро: Тако е бре Ангелче, има и во тебе нешто паметно. Подгответе се, тргнуваме!
Инспиративниот говор се случува пред храбрите македонски дошљаци да ја нападнат главната полициска станица во Белград. Се разбира, таков напад никогаш не се случил, но затоа Македонците се претставени како жестоки терористи кои убиваат се по список, криејќи се зад цивилните Срби. Одделно, очигледно е дека, за разлика од добро чуваните и убави српски џандари, македонската банда е чудна мешавина од стари дебели мажи и луѓе кои изгледаат како неранимајковци. За оваа „реклама“ или поточно антиреклама, МРТ им плаќа стабилно на српските автори, се разбира само за да прозвучи оние драги за увото на Груевски пцовки за Александар Велики, кои мораат да бидат еден врв на македонизмот. Мислам дека тогашната македонска министерка за култура, Елизабета Канческа, треба да се гордее со овој дијалог.

Токму во ова е трикот. Брилијантно спакуваниот производ „Сенки над Балканот“ зад заплетот на испреплетени министри, полицајци, пари, банки, воена и криминална моќ, политички заговори, коцкање, опиум, алкохол и спектакл, ни нуди прилично сомнително толкување на турбулентната ера на 1930 -тите години на минатиот век. За да се прикријат засрамувачките вистини, тие се заменуваат со полувистини или со невистини. Не можеме да им се лутиме на српските автори што го пресоздале својот поглед кон историјата. Можеме да жалиме за нивните македонски копродуценти за нивното самоубиствено соучество во овој балкански маскенбал. Гледачот така и не ја разбира вистинската трагедија, ниту од револуционерните организации ВМРО или хрватските усташи, ниту од паравоените формации на Белата гарда. Поради недостаток на можности за правна политичка борба и изразување, секоја националистичка револуционерна организација е осудена на очаен тероризам. За да се финансираат овие средства, единствениот начин за овие илегални формации е да се вклучат во активности на работ и надвор од законот. Ова ги осудува постепено да станат гангстерски структури вклучени во самоубиствени конфликти. Ова беше случај со Ирците, Ерменците, ВМРО и други слични организации. Не знам зошто во Бугарија до ден -денес не сакаме да признаеме дека ВMРO на Иван Михаилов тргува со афион низ цела Европа. Другата алтернатива на таквите националноослободителни движења била да работат за големи држави, што исто така ќе ги осуди нивните дела на трагичен крај. Така се однесувале Курдите, така мислел дека ќе го излаже ѓаволот и Тодор Александров, но тој се обидел да флертува со Коминтерната и бил убиен.
Белата емиграција, исто така, плаќа висока цена за својот егзил. Само нејзиниот најбогат дел може да си дозволи да живее во Западна Европа. Многумина од нив се и купувачи на македонски морфин и хашиш. Посиромашните, кои немаат средства да стигнат на Запад, остануваат во Источна Европа, во братските словенски земји Бугарија и Србија. Но, војниците на Белата гарда се препуштаат на единственото нешто што професионално го знаат, а имено да станат платеници. Белогвардејците се борат во Јужна Америка, во Африка, на Блискиот Исток, но ајде, како што велат, да не плачеме на странски гробишта.

Ако се вратиме на филмската природа на „Сенки над Балканот“, мора да кажеме дека многу критичари го фалат динамичното уредување што се наметнува во модерните серии под влијание на популарните платформи за стриминг. Можеби сум од друга генерација, но на моменти динамичното уредување, особено на последните сцени, ми изгледа како вишок. Одлично е да се прикаже повеќеслојниот развој на дејството преку паралелно уредување, но брзата промена на снимките, особено во времето со музиката, само го ослабува филмот и го претвора во банално музичко видео.

Меѓу рецензиите за филмот, дури сретнав пофалби за еротиката во серијата. Но, ако во првите епизоди би можела да помине за еротика, сцената со животинскиот однос помеѓу Олимпи Мириќ – Калугер и македонската терористка Јована (наводно прототип на Мара Бунева) сексуалниот нагон е прикажан грубо, како директна порнографија. Сцената е толку механизирана што почнувам да се сомневам во намерниот сарказам на режисерот кон двата лика. Сцените со крваво насилство се исто така претерани. Повторно ќе го споменам колењето на Јована од Мириќ по сексуалната сцена. Ова не е ужас, ова е едноставен садизам. Ќе се воздржам да зборувам за вулгарниот јазик на ликовите. Само ќе напоменам дека, случајно, дедо ми добро го познаваше српскиот наратив во пцуењето. Понекогаш тивко, ги користеше тие вулгарни пцовки. Но, секогаш кога слушнеше таква вулгарност од нашите детски усти, не караше и не учеше дека не е убаво да се кажуваме работи што ќе се срамиме да ги кажеме пред нашите мајки.

Крај

Сенките под „Сенките над Балканот“ (1)