Средновековни бугарски траги во Албанија (1)

Пишува: Доц. д-р Раки Бело/ Универзитет во Тирана

Како што е познато, средновековна Бугарија се протегала далеку на запад од нејзините современи државни граници. Голем дел од земјите на денешна Албанија се поврзани и со средновековниот бугарски период. Поради оваа причина, во оваа балканска земја и денес се зачувани докази за бугарското минато, култура и народ. Прикажувањето на некои од овие сведоштва ќе биде целта на оваа студија.

Бугарите во Албанија се старо локално население. Некои историчари го делат мислењето дека тие се од времето на Кан Кубер – брат на канот Аспарух. Прабугарите на Кан Кубер се населиле во делови од денешна Македонија уште во VII век, а оттаму заминале во јужните делови на денешна Албанија. Ова се случило речиси во исто време кога братот на Кубер, Кан Аспарух, во 681 година ја основал првата бугарска држава на устието на реката Дунав. Некои историчари го сметат населувањето на Куберовите Бугари го гледаат градење на втора бугарска држава. Значи на Балканот во тоа време имаме две бугарски држави: Аспарухова и Куберова, а во последната спаѓаат и земји од денешна Албанија. Темата за Куберовите Бугари е разгледувана од многу истражувачи и е важна за бугарската историја (Ѓузелев 1999, Златарски 1918, Милев 1910, Иванов 1917, Павлов 2000, 2010, Микулчиќ 1996, Бешевлиев 1984, 1992, Поповиќ 1986 итн. ).

Со текот на годините, Аспарухова Бугарија станала помоќна и ја проширила својата територија на југ и југозапад. Во IX век, за време на владеењето на Пресијан I (836-852), таткото на кнезот Борис-Михаил, куберовите бугарски земји биле целосно интегрирани во Бугарија со заедничка престолнина Плиска. Така, Бугарите од Албанија, симбиоза на спојувањето на прабугарите од Кубер и Словените, сличен процес се случува во сите бугарски земји, станале составен дел на средновековната бугарска нација. Како што вели скопскиот археолог Иван Микулчиќ, по оваа симбиоза и прифаќањето од страна на сите на етнонимот „Бугари“, Првата бугарска држава се протегала од Дунав на север, до Егејот на југ и од Јадранот на запад. до Црното Море на исток (Микулчиќ 1996). Како што станува јасно, овие граници ја опфаќаат и Албанија. На овој начин етнонимот „Бугари“ заедно со името „земја на Бугарите“ патуваат низ времето и речиси непроменети стигнуваат до наши денови.

Бугарскиот национален идентитет е зачуван со векови во Албанија и не е згаснат ниту за време на најтешките историски настани за бугарското племе и и покрај големите порази е жив и денес. И така, во текот на средниот век, поголемиот дел од денешна Албанија влегува во границите на Првото и Второто бугарско царство. Подолу ќе се обидеме да прикажеме дел од сведоштвата поврзани со овие векови.

I. Археолошки ископувања и пишани споменици

Во Албанија се наоѓаат непроценливи богатства на бугарската историја и култура. Археолошките податоци и пишаните споменици сведочат дека територијата на оваа балканска земја била важен дел од бугарскиот среден век. Бугарската трага на албанските земји се јавува уште во VII век, од самото спомнување на Бугарите на Балканскиот Полуостров, а тие се поврзани со Куберовите Бугари. Познатите златни богатства од територијата на Албанија од селото Врап (албански: Vrap, 30 km од Драч) и Ерсека (албански: Ersekë) некои научници ги поврзуваат токму со овие Бугари (Микулчиќ 1996; Тотев, Пелевина 2011 итн. .). Овие наоди и предметите откриени на почетокот на 20 век личат на другите бугарски богатства пронајдени во Дунавска Бугарија (Станилов: 2006). Некои научници дури ја поврзуваат археолошката култура Комани-Круја, која датира од 7-9 век и откриена во североисточна Албанија, со присуството на Куберовите Бугари во овие земји (Манева 1992). Археолошките ископувања на повеќе места, особено во јужна Албанија, откриваат рачно направени грниња украсени со засечени линии кои припаѓаат на раниот среден век. Некои истражувачи претпоставуваат дека е можно овие садови да се знак за контролата на овие области од страна на Бугарите (Бодинаку 1983). Неспорно археолошко откритие за силно бугарско присуство во 9 век на албанските земји е Натписот од Балши, познат и од учебниците по историја во Бугарија, кој е посветен на покрстувањето на Бугарите од кнезот Борис – Михаил и е од историски и духовно значење. Откриен е во 1918 година во урнатините на манастирот во близина на градот Балши (албански: Ballsh), кој се наоѓа на околу 25 километри југозападно од Берат. Во средниот век градот бил познат по бугарските имиња Главеница или Главиница, а исто така и по грчкото име Κεφαληνια. Летописот е издлабен на мермерен столб, секако по налог на Борис I. Во горниот дел е натписот на бугарскиот летопис, кој завршува со издлабен огромен крст. Овој натпис е исклучително важен за бугарската историја и бугарската христијанска древност. Ги покажува и вистинските западни граници на Првата бугарска држава. Натписот гласи: „Бугарскиот кнез Борис, преименуван во Михаил, беше крстен од Бога, заедно со својот од Бога даден народ во летото 6374 година (1 септември 865 – 31 август 866 година). Во моментов не е познато каде се наоѓа оригиналот, кој долго време се чувал во музеј во градот Драч. Гипс отпечаток од натписот се чува во археолошкиот музеј во Софија. Во краткото житие на свети Климент Охридски од XII век, напишано од охридскиот архиепископ Димитар Хоматиан, се спомнуваат и други слични камени столбови во областа Главиница, каде што е пронајден натписот од Балши, во кој е и покрстувањето на Бугарите. Ова ни дава причина да се надеваме на други слични археолошки откритија, кои се толку важни за бугарската историја.

II. Градови, тврдини и културни центри поврзани со бугарската историја

Кан Пресијан во 840 година ја припоил речиси целата територија на Албанија кон територијата на бугарската држава. Во времето на Симеон Велики под византиска власт останал само големиот град Дурахиум, денешниот град Драч, додека сите останати преминале во бугарски раце. Денешната територија на централна и јужна Албанија е дел од познатата средновековна Кутмичевица или Деволски комитат. Градовите како Девол, Главеница, Белиград (денешен Берат), сместени на територијата на оваа земја, биле значајни бугарски културни и просветни центри.

Девол (старобугарски: Дѣволъ; грчки: Διάβολι, Δεβόλι и Ντεβόλι; албански: Devoll) е средновековен град кој се наоѓа покрај истоимената река во денешна Југоисточна Албанија. Бил важен административен, црковен и културен центар на Првата бугарска држава. Денес град со такво име не постои, па точната локација на Девол е спорна (Николов 2005; Златарски 1971; Ѓузелев 2004). Во времето на кнезот Борис I, градот Девол станал важен административен и културен центар. Во 886 година кнезот овде го испратил Климент Охридски, кој градот го претворил во центар на книжевна школа. Просветната дејност на Климент ја продолжи Наум Охридски (Златарски 2009). Во 893 година била формирана Деволската епархија (Снегаров 1995). Микулчиќ смета дека Девол бил првиот главен град на царот Самоил (Микулчиќ 1996). Во доцниот среден век, градот повторно навлегува во границите на Втората бугарска држава до 1246 година, кога заедно со другите југозападни бугарски поседи, потпаднал под власт на епирскиот деспот. Денешниот Берат (бугарски: Бѣлградъ) е другиот град кој ги чува спомените од бугарската историја, бидејќи бил составен дел на Првото и Второто бугарско царство и на Бугарската архиепископија Охридска. Заедно со другите градови, тој бил дел од бугарскиот историски регион Кутмичевица и бил еден од најважните административни и верски центри. Во 9 век, градот бил освоен од Бугарите и бил наречен Бѣлградъ (Бел град), име што го задржал до 17 век, за време на турското владеење, бугарското име Белград станало Арнавут Белград (Арнаут/албански Белград). , а подоцна името било скратено на Берат. Градот и денес е познат под ова име. Како далечен спомен од тие славни времиња е името на едно од маалата во градот – Горица и истоимениот мост на реката Осам (албански: Urra e Goricës ‚Мостот Горица’), кој се наоѓа на ул. подножјето на рид обраснат со шума. А над денешниот град, на карпестиот рид на десниот брег на реката Осам, се издига старата тврдина, која во средниот век и припаѓала на Бугарија. Во тврдината се наоѓа црквата „Св. Успение“ (албански: Fjetja e Shën Mërisë), изградена во 1797 година. Во него се наоѓа и Националниот музеј на икони Онуфриј (албански: Muzeu Kombëtar Ikonografik „Onufri“), каде се наоѓаат иконите на големите уметници од XVI – XX век, како на пр. Онуфриј и неговиот син Никола итн. Дело на зографот Онуфриј е единственото отсликување на Светите Седмочисленици на една од царските икони на иконостасот во храмот. На неа во небото се петте светци Кирил, Методиј, Сава, Климент и Наум, а под нив во утврдениот Белград, денешен Берат, лежат Свети Горазд и Свети Ангелариј со црквата „Св. Успение Богородично“, во која се погребани двајцата светители или тука лежат нивните мошти. На оддалеченост од 20 километри од градот Берат се наоѓа поранешната Главиница (албански: Ballshi), поврзана со интересниот камен столб кој датира од бугарското покрстување во 865 година, што беше споменат погоре. Како што знаеме, оригиналот е исчезнат, па во 2014 година на иницијатива на граѓански клуб од градот Пловдив, во базиликата на градот Балши беше поставена копија од единствениот пишан документ од покрстувањето на Бугарите. каде што е пронајден оригиналот. Споменикот е двометарски мермерен столб со капител. На цилиндричниот дел е издлабен оригиналниот натпис на грчки јазик, а на рамниот дел е испишан истиот текст на албански, бугарски и англиски јазик. Денес просторот околу старата бугарска црква во Главеница (Балши) е облагороден и блиската улица го носи името „Кнез Борис“ (албански: Princi Boris). Тврдината на планината Томор или позната и како Коприништа, Проништа (албански: Kalaja e Tomorrit) била населена уште од античко време. Се издигна над една стрмна и 50 метри висока карпеста платформа, до која може да се пристапи само преку тесна пешачка улица – релјеф што е природно одвоен. Денес тврдината е урната. Познато е по тоа што токму тука е убиен бугарскиот војвода Ивац, а Првата бугарска држава и го дала последниот отпор на Византија (Николов: 2005). Пред една година, во областа Гора (Албанија), недалеку од Шишчевец, беше откриена бугарска средновековна тврдина. Се претпоставува дека ова најверојатно била резиденција на средновековниот бугарски владетел Гаврил Радомир, син на цар Самоил, кој владеел со Бугарија една година (1014-1015). Ова сведоштво ја докажува поврзаноста на овој простор со средновековната бугарска држава во времето на Самоил.

Продолжува…

Доц. д-р Раки Бело е роден на 25-ти ноември 1968 година во село Врбник Албанија. Во 1997 година дипломира на ,,Југозападниот универзитет Неофит Рилски” во Благоевград. Во 2003 година брани докторска дисертација во областа на филолошките науки на Софискиот универзитет под раководството на проф. д-р Иван Кочев. Долги години предава на универзитетот во Велико Трново на катедрата ,,Општа лингвистика и старобугарски јазик”. Автор е на голем број научни трудови и статии поврзани со развојот на бугарскиот и албанскиот јазик. Во моментот д-р Бело е лектор по бугарски јазик книжевност и култура во катедрата за словенски и балкански јазици во рамки на Факултетот за странски јазици на Универзитетот во Тирана.