Здружението „Потомци на бегалци и преселеници од територијата на Северна Македонија и пријатели“ со писмо до претседателката на Словенија Наташа Пирц Мусар

Здружението „Потомци на бегалци и преселеници од територијата на Северна Македонија и пријатели“ од Бугарија испрати писмо до Наташа Пирц Мусар, претседателка на Република Словенија, како реакција на нејзина изјава дадена за време на средбата со нејзината колешка претседателката на Република Северна Македонија Гордана Сиљановска-Давкова (18.05.2026 г.). Во својата изјава Пирц Мусар ја претстави Бугарија како држава „што ја држи Македонија како заложник“.

Во продолжение го објавуваме писмото на здружението во целост и без уредничка интервенција:

Здружение „Потомци на бегалци и преселеници од територијата на Северна Македонија и пријатели“

20 мај 2026

До
Нејзината Екселенција
г-ѓа Наташа Пирц Мусар
Претседател на Република Словенија

Почитувана госпоѓо Претседател,

Со длабока загриженост и разочараност од медиумите во Република Северна Македонија се запознавме со Вашата изјава, дадена за време на Вашата средба со претседателката на Република Северна Македонија на 18 мај 2026 година, во која Бугарија беше претставена како држава што „ја држи Македонија како заложник“. Таквата квалификација, како и употребата на називот „Македонија“ наместо уставното име „Република Северна Македонија“, не само што се политички неосновани, туку претставуваат и сериозно изопачување на вистинската природа на проблемите што ја попречуваат нејзината европска интеграција.

Ова не е изолиран случај. Во последните години токму словенечките политички претставници повеќепати покажаа склоност некритички да ги прифаќаат наративите што доаѓаат од Скопје, додека систематски ги игнорираат документарно потврдените проблеми поврзани со човековите права, говорот на омраза, историските фалсификати и дискриминацијата врз граѓаните со бугарска самосвест во Република Северна Македонија. Тоа создава основан впечаток дека токму Словенија е меѓу државите членки на Европската унија што се најсилно под влијание на наследените југословенски интерпретации на македонското прашање.

Република Северна Македонија инсистира на итно започнување на пристапните преговори со Европската унија, без да ги исполни преземените обврски и без да ги спроведе неопходните демократски реформи. Тоа е спротивно на самите принципи на европското проширување. Европската унија не е геополитички клуб во кој членството се добива преку политички притисок, туку заедница на држави заснована врз владеењето на правото, почитувањето на човековите права, недискриминацијата и демократските стандарди.

Станува збор не за „билатерален спор“ меѓу Софија и Скопје, туку за длабок внатрешен проблем на самата Република Северна Македонија, настанат по 1944 година со насилната денационализација на локалното бугарско население во рамките на југословенскиот комунистички проект. Репресијата врз бугарскиот идентитет, искривувањето на историската меморија и прогонувањето на луѓето со бугарска самосвест не се историски митови, туку документирана реалност што продолжува и денес. Ние не го оспоруваме постоењето на современ македонски идентитет, туку го поддржуваме правото на оние граѓани кои продолжуваат да го зачувуваат својот бугарски идентитет слободно да го изразуваат и бранат. Жртвите на оваа политика не се апстрактни историски категории, туку реални европски граѓани кои и денес се изложени на притисок и дискриминација. Токму поради тоа европската позиција става акцент врз демократизацијата на Република Северна Македонија и гарантирањето на правата на бугарската заедница пред реалниот почеток на пристапните преговори.

Особено загрижувачки е што одредени европски политички кругови се обидуваат спроведувањето на веќе прифатените европски услови да го претстават како едностран бугарски притисок. Уставното внесување на Бугарите во Република Северна Македонија не е барање на државата Бугарија, туку произлегува од потребата за гарантирање на правата на бугарската заедница во земјата, која со децении е изложена на дискриминација, денационализација и асимилациски притисок. Овој услов официјално беше прифатен и од Европската унија и од властите во Скопје. Неподготвеноста тој да биде исполнет претставува не само одбивање да се почитуваат европските договори, туку и одбивање на вистинска демократизација на државата.

Таквата политика на попустливост кон системските прекршувања во Република Северна Македонија претставува сериозен ризик за самата Европска унија. ЕУ не може да си дозволи интеграција на држава во која продолжуваат практики на институционален притисок врз одредена етнокултурна група, систематски се користи говор на омраза кон соседна земја-членка на Унијата и се поттикнува историска нетолеранција. Толерирањето на таков модел би значело внесување нестабилност, нерешени идентитетски конфликти и антидемократски практики во самата Европска унија.

Особено болно за бугарското општество е што токму Словенија – држава чии претставници во минатото често покажувале разбирање за трагедијата на македонските Бугари – денес зазема позиции кои во практика ја легитимираат политиката на нивна денационализација.

Историските факти покажуваат поинаку. По Втората светска војна претставници на словенечки и други централноевропски кругови повеќепати ја поддржувале борбата на македонските Бугари против југословенската комунистичка политика на присилна денационализација. Во бројни публикации, меморандуми и меѓународни иницијативи од периодот по 1950 година, словенечки интелектуалци и јавни дејци јасно ги разгледувале Бугарите во Македонија како жртви на денационализација и репресии во комунистичка Југославија. Тука особено се издвојува името на словенечкиот публицист Мирко Геретич, уредник на емигрантскиот весник „Словенска држава“, кој заедно со македонските Бугари водел доследна борба против југословенскиот комунистички централизам и за демократизација на Југославија. Токму овие материјали од словенечки кругови претставуваат важен дел од меѓународната поддршка за каузата за заштита на правата на Бугарите во Македонија и сведочат за разбирањето на проблемот како прашање на човекови права, а не како „спор за историјата“. Денес се чини дека оваа традиција на словенечка чувствителност кон проблемите на македонските Бугари е напуштена.

Денес, за жал, сведоци сме на остар контраст меѓу оваа историска традиција и сегашната позиција на словенечките државни претставници.

Ваквите изјави не само што ја навредуваат бугарската држава, туку длабоко го повредуваат и достоинството на бугарскиот народ, кој дал свој придонес за стабилноста и европскиот развој на Балканот. Тие се особено болни за илјадниците потомци на репресираните македонски Бугари, чии човекови права со децении биле газени.

Ја повикуваме Република Словенија да се придржува кон принципите врз кои е изградена Европската унија — владеење на правото, заштита на човековите права, недискриминација и почитување на историската вистина. Очекуваме словенечките институции да не поддржуваат политики на денационализација и омраза, туку на билатерално и европско ниво да поттикнуваат демократизација и помирување во Република Северна Македонија.

Ова писмо не претставува израз на недоверба кон словенечкиот народ или кон Република Словенија како европски партнер, туку повик за подлабок, избалансиран и врз факти заснован пристап кон прашање што ги засега човековите права, историската меморија и достоинството на илјадници семејства. Очекуваме словенечките институции да го поддржат не заобиколувањето, туку спроведувањето на веќе прифатените европски услови, бидејќи само на тој начин европската перспектива на Република Северна Македонија може да биде вистинска, одржлива и заснована врз вредностите врз кои е изградена Европската унија.

Вистинската европска солидарност не значи некритичка поддршка за секоја влада на Балканот. Таа значи заштита на европските вредности, дури и кога тоа е политички непријатно.

Иднината на Република Северна Македонија е во Европската унија. Но тој пат поминува низ вистински реформи, заштита на човековите права, надминување на говорот на омраза и признавање на историската и општествената реалност во самата Северна Македонија, а не преку притисок врз државите членки на Европската унија да се откажуваат од основните европски принципи.

Со почит,

Копретседатели:

проф. д-р на науки Спас Ташев

проф. д-р на науки Трендафил Митев

Илија Стојановски

Секретар:

Димитар М. Димитров

Прилози

Прилог 1. Историска резолуција на Македонските патриотски организации (1951)

Во прилог е доставено факсимилно копие од резолуција едногласно усвоена на 30-от конгрес на Македонските патриотски организации, одржан во Колумбус, Охајо, во септември 1951 година, под наслов „Поздрави до Хрватите и Словенците“.

Документот има особено важно историско значење, бидејќи го одразува политичкото соработување и солидарноста меѓу македонските Бугари и словенечките и хрватските антикомунистички демократски кругови во повоениот југословенски период. Тој покажува дека претставници на словенечките општествени и емигрантски кругови отворено го признавале постоењето на македонските Бугари како жртви на денационализација и ја поддржувале нивната борба против југословенската комунистичка политика на присилна асимилација.

Резолуцијата го претставува македонското прашање не како спор за историја или идентитет, туку како прашање на слобода, демократија и човекови права во рамките на комунистичка Југославија. Таа исто така ја илустрира историската традиција на соработка меѓу организациите на македонските Бугари и словенечките демократски кругови во поддршка на политичкиот плурализам, националните слободи и демократизацијата на Балканот.

Приложеното факсимиле се објавува како историски архивски документ и треба да се разбира во политичкиот и историскиот контекст на своето време.

Прилог 2. Статија од словенечкиот емигрантски весник „Словенска држава“ (1965)

Во прилог е доставено факсимилно копие од статија од 1965 година, објавена во словенечкиот емигрантски весник „Словенска држава“, посветена на резолуција на Македонските патриотски организации и иднината на една демократска и независна Македонија.

Документот има особено важно историско значење, бидејќи покажува дека дел од словенечката демократска емиграција во времето на комунизмот отворено го признавал постоењето на македонските Бугари и нивната кауза ја разгледувал во рамките на антитоталитарниот отпор, човековите права и спротивставувањето на политиките на присилна денационализација во комунистичка Југославија.

Особено значаен е фактот што во статијата изречно се наведува дека во една идна слободна и независна Македонија сите национални заедници — вклучително Бугари, Ароманци (Власи), Грци, Албанци, Евреи, Турци и други — треба да уживаат апсолутно еднакви права. Оваа историска позиција, изразена во словенечките емигрантски кругови уште во 1965 година, е во тесна согласност со современите европски принципи на еднаквост, недискриминација и заштита на правата на заедниците.

Поради тоа, документот е директно поврзан и со денешната европска дебата околу уставното признавање и рамноправниот третман на бугарската заедница во Република Северна Македонија. Тој покажува дека барањето за еднакви права на Бугарите во Македонија не е ниту ново, ниту вештачко, туку дел од долгогодишна демократска и правозащитна традиција, историски признаена дури и во словенечките општествени и емигрантски кругови.

Приложеното факсимиле се објавува исклучиво како историски архивски документ и треба да се толкува во политичкиот и историскиот контекст на периодот во кој е објавено.