Антибугарските активности на рускиот конзул во Битола Александар Ростковски

Јанко Гочев/Сите Бугари заедно

Вовед: Затемнетата вистина за рускиот империjaлизам во Македонија

Владимир Перев

Низ собитијата во македонската историја, Русија е секогаш присутна со нејзиното деструктивно, разурнувачко дејство во полза на српските, грчките и турските интереси. Историски е докажано дека руската дипломатија секогаш била антибугарски настроена, специјално по однос на борбата на македонските бугари и другите народи овде, во нивната борба за слобода. Целта е јасна; македонската терииторија да остане недефинирана зона, да се зголеми влијанието на Србија овде како единствен русли пат кон “топлите мориња“ и елиминирање на секаква можност за обединување на бугарите на Балканот. Приказните за тоа “како Русија ја ослободила Бугарија од турското ропство и ѝим формирала, да не речам подарила држава на бугарите, се приказна за простаците на Балканот и фрлање магла во очите на разумниот свет. 

Рускиот амбасадор во Македонија, неговата екселанција г-н Баздникин, веројатно смета на глупоста на македонците и бугарите, па пред неколку години, на Германските гробишта во Прилеп, даде изјава дека “од 1916 до 1918 година на Солунскиот фронт 5 илјади руски војници и офицери кои ја ослободија македонската земја во составот на 2-та и 4-та Специјална бригада на Армијата на Источната Антанта, храбро загинаа“. А на прилепските германски гробишта се закопани само десет руски војници, воени заробеници, (Бог да им душа прости, слава им!) кои во името на рускиот империјализам и просрпската руска политика во Македонија, ја предаваа земјата на српскиот окупатор. 

Само пред два дена, рускиот амбасадор Базникин одново, сега во Битола, по повод возобновувањето на крстот во чест на рускиот конзул Ростковски во Битола и неговата трагична смрт, отвори стари теми, надминати во нашата земја. Се проговори за “специјална операција“, за одречуваниот но присутен нацизам“ и за западната агресија врз Русија. 

Трибуна.мк  ви го презентира авторскиот текст за вистинската ролја на рускиот конзул Ростковски и империјална Русија за време на пред и во Илинденскот востание во Македонија, како и за ролјата на “пријателот“ на конзулот Ростковски, Крсте П. Мисирков! Автор на оваа мала студија е познатиот бугарски историчар Јанко Гочев, а ние ја преземаме од порталот “Сите бугари заедно“. Ќе биде малку долго, ама комплетно и исцрпно! Читајте! 

***

На почетокот на XX век, македонското прашање, што произлезе од Берлинскиот договор од 1878 година, се претвори во најостриот балкански проблем, кој ги засегаше и интересите на балканските држави и на големите сили.
Русија, како една од големите европски држави, активно учествуваше во неговото решавање од неговото појавување па сè до Балканските војни од 1912–1913 година. За тоа во историографијата нема спор. Но и до денес таа недоволно целосно ја осветлува улогата на руските дипломати во европските вилаети на Отоманската империја за обезбугарувањето на Македонија и нејзиното делење по Балканските војни, преку поробување на македонските Бугари од страна на Србија и Грција.

Кон крајот на XIX и почетокот на XX век, руските дипломати во европска Турција биле во организирана акција за искоренување на бугарштината, при што по наредба на својата влада во Петербург соработувале со сите антибугарски сили и пропаганди, па дури и со турската власт.
Оваа статија ја осветлува антибугарската дејност на еден од тие дипломати во наведениот период – конзулот на Русија во Битола, Александар Ростковски.

Александар Аркадиевич Ростковски е роден на 18.10.1860 година (стар стил) во украинскиот град Херсон, кој тогаш се наоѓал во границите на Руската империја. Потекнува од стара руска дворјанска фамилија од белорускиот град Могилев. Неговиот татко, Аркадиј Ростковски, бил офицер од Генералштабот, началник на штаб на 8-ма коњаничка дивизија. За време на владеењето на императорот Николај I (1825–1855) тој го носел чинот мајор. Учествувал во задушувањето на унгарската револуција во 1849 година.
Тогаш Русија ја исполнува молбата на австрискиот император, против кого унгарците се кренале на востание, и испраќа 200.000 руска војска во Унгарија. Руската воена интервенција довела до задушување на унгарската револуција, со што императорот Николај I ја зацврстил својата репутација како „европски жандарм“.
Мајорот Ар. Ростковски ги предал сабјите на 40 унгарски генерали кои капитулирале кај Вилагош. Поради овој успех бил одликуван со австриски орден. Потоа учествувал и во за Русија неуспешната Кримска војна (1853–1856). До крајот на својата кариера се издигнал до чин генерал-мајор од руската императорска армија. Починал во 1882 година.

Александар Ростковски најпрво учел во гимназија во Одеса, а потоа во Императорскиот Александровски лицеј. По неговото завршување во 1883 година, стапил на служба во руското Министерство за надворешни работи. Тој бил еден од петтемина воспитаници на лицејот, специјално одбрани за дипломатска кариера. Обука добивал во Азијскиот департмент на МНР на Русија.

Потоа бил испратен во Бугарија на дипломатска служба. Од Бугарија Ал. Ростковски ја започнал својата долга дипломатска кариера. Во 1884–1885 година ја заземал должноста втор секретар на Руското дипломатско агенство. Потоа бил префрлен како секретар и драгоман на Генералното конзулатство во Ерусалим. Тука престојувал 3 години, изучувајќи го животот, законодавството, културата и дијалектите на муслиманските народи од Истокот.

Во 1887 година Ал. Ростковски ја зазел истата должност во Јанина, а потоа работел во Бејрут. Во 1893 година бил назначен за вицеконзул во италијанскиот град Бриндизи.

Од 1895 година Ал. Ростковски повторно бил префрлен на дипломатска служба на Балканот. Првично бил вицеконзул во Битола.

Дипломатското претставништво на Русија во Битола, во ранг на конзулат, го има својот почеток од 1861 година. Прв конзул е Михаил Хитрово. За време на Руско-турската војна (1877–1878) тоа привремено ја прекинува својата дејност. Во 1881 година, меѓутоа, ја обновува работата. Тогаш повторно е отворено, иако во форма на вицеконзулат. Ал. Ростковски четири години бил руски вицеконзул во градот. Потоа, од 1899 до 1901 година, тој бил конзул во Скопје, а по преобразувањето на вицеконзулатот во конзулат во 1901 година станал конзул на Русија во Битола.

Во Битола Ал. Ростковски пристигнал заедно со целото свое семејство. Неговата сопруга, Екатерина Василиевна Дабиж, е родена во Петербург во 1862 година. Таа потекнува од аристократскиот род Дабиж – Котроманиќ. Овој род има српско-босанско потекло, а нејзиниот татко, Василиј Дмитриевич Дабиж, бил руски кнез. Претставниците на родот Дабиж – Котроманиќ биле поданици на рускиот император уште од XVIII век.

Како што прилега на високата општествена положба на нејзиното семејство, Екатерина Дабиж на 12 години стапила во Институтот за благородни девојки во Петербург, кој успешно го завршила во 1880 година. Потоа стапила во брак со младиот дипломат Ал. Ростковски. Во Ерусалим се родила нивната ќерка Анастасија, која, меѓутоа, починала како дете. Во Бејрут, во 1888 година, Е. Ростковска ја родила својата втора ќерка, Марија, а во италијанскиот град Бриндизи – својот единствен син Борис, кој подоцна станал офицер.

Блескавата дипломатска кариера на Ал. Ростковски му овозможила на неговото семејство пристап до највисоките аристократски кругови во Одеса и Петербург. Но, во Битола Ал. Ростковски се соочил со поинаква реалност.

Битола е важен град во Македонија, центар на вилает во Отоманската империја на крајот на XIX и почетокот на XX век. Заедно со Солунскиот и Косовскиот, Битолскиот вилает бил еден од трите отомански вилаети во границите на Европска Турција.

Уште во XIX век, Битола го привлекува вниманието на големите сили. Тогаш низа европски држави отвораат дипломатски претставништва во градот : во 1851 година – австриски вицеконзулат, во мај 1852 година – британски конзулат, подоцна – грчки, а во мај 1861 година – руски конзулат.

Градот Битола не бил непознат во Русија. Во 1845 година, рускиот славист Виктор Григорович, кој ја посетил Македонија, го опишува вака: „Во Битола, освен големиот број војници сместени во касарните, изградени од Бугарите, живеат Бугари, македонски Власи и Албанци. Ми рекоа, а и сам видов, дека Бугарите се мнозинство, но, ако не грешам во своите набљудувања, Власите во овој град и во соседното Кичево (на картите Кричево), со својата неутрална положба, имаат стекнато силно влијание.“

Во 1872 година, австро-унгарскиот конзул во Битола, Петер Окули, забележува дека градот е населен со 29.900 жители, од кои над 14.300 се Бугари, а бугарскиот јазик е најпопуларен. Останатите жители се Албанци, Евреи, Турци, Власи и Роми.

Во „Етнографија на вилаетите Адријанопол, Битола и Солун“, издадена во Цариград во 1878 година и која ја одразува статистиката за машкото население од 1873 година, Битола е наведена како град со 6.000 жители муслимани, 17.000 жители Бугари, 2.800 Власи, 1.000 Албанци и 2.500 Евреи.

Во XIX век, битолчани учествуваат во црковно-националните борби на бугарскиот народ за време на Преродбата. Борбата за одделување од Цариградската патријаршија започнува околу 1864 година со водечки дејци доктор Константин Мишајков и Димитар Робев.

Бугарско училиште во градот е отворено во учебната 1865/1866 година со посредство на Васил Манчев, кој бил и првиот учител. Но, наскоро, под притисок на митрополитот Партениј, училиштето било затворено, а В. Манчев бил протеран од градот. Потоа, под притисок на битолските Бугари, во грчкото училиште бил поставен и бугарски учител.

Бугарската општина успеала да ја преземе црквата „Света Недела“, чиј приход се користел за издржување на бугарското училиште. Учител во училиштето две години бил Рајко Жинзифов, потоа Димитар Македонски, а по него една година В’лко (Лука) Нејчов. Во 1880/1881 година, бугарското училиште прераснало во четирикласно, со учители Григор Прличев, Димитар Узунов, Тодор Тонев и Пантелеј Баџов.

Важен опис на Битола дава во своите „Патни белешки“ од 1890 година Васил К’нчов:

„Градот Битола има 31.257 жители според нуфузните книги од 1889 година. Во овие книги точно се наведени куфузите само на Евреите; тие во Битола бројат 5.084 души. Од останатите мухамедани ќе има до 8.500–9.000 души, а од 17.000 до 17.500 се христијани. Ова население живее во 5.394 куќи. Мухамеданското население се состои од Турци и Арнаути. Колку се едните и колку другите, не можам да определам со никаква приближна бројка.

Христијанското население се состои од Бугари, Власи, Арнаути и Цигани; од нив, Бугари ќе има до 9.500, Власи до 6.500, а останатите се Арнаути и Цигани. Освен овие, во Битола има до 15–20 семејства Грци, 4–5 семејства Ерменци и 31 лице од разни народности – странски поданици.

Христијанското население во Битола се дели на три општини: бугарска, грчка и влашка. Во бугарската општина спаѓаат околу 3/4 од бугарското население (1.100 куќи) и сите Цигани христијани. Таа се управува од општински совет, избран од народот; на чело на советот, како негов претседател, стои архимандрит – егзархиски намесник. Во грчката општина влегуваат 4/5 од влашкото население, 1/5 од бугарското население и Арнаутите христијани. На чело на грчката општина стои грчкиот митрополит во Битола. Романската општина е сè уште неорганизирана. Таа не може да се земе чисто како посебна општина. Нема посебно општинско уредување, нема црква, ниту духовен началник. Романското движење воопшто постигнало слаби успеси меѓу влашкото население во Битола. Душата на влашкото општество тука е забележителниот агитатор Маргарит.“

Според В. К’нчов, бугарската општина има две цркви – „Св. Недела“ и „Св. Богородица“. Егзархиското дело постојано се зацврстува, и покрај отпорот на Цариградската патријаршија. Само за периодот од 1896 до 1900 година, 55 куќи од градот преминале под врховенството на Бугарската егзархија.

Според В. К’нчов („Македонија. Етнографија и статистика“), чии статистички податоци биле признаени за многу прецизни на почетокот на XX век, Битола има 37.000 жители, распределени вака: 10.000 Бугари христијани, 10.500 Турци, 1.500 Арнаути мухамедани, 7.000 Власи, 5.500 Евреи, 2.000 Цигани и 500 од други народности.

Бројот на бугарското население на почетокот на векот продолжува да расте, благодарение и на зачестените преселби од регионите на Прилеп, Велес, Ресен, Охрид, Кичево и Дебар.

Во градот, на почетокот на XX век, има 10 основни и 3 средни бугарски училишта, 7 основни и 2 средни грчки, 2 основни и 2 средни романски и 1 основно и 2 средни српски.

На почетокот на XX век во Битола има 4 православни цркви и еден параклис, 37 џамии, католичка и протестантска црква и три еврејски молитвени домови.

Ова е ликот на конзулскиот град Битола во периодот на дипломатската служба на Ал. Ростковски.

Во Битола, за целиот свој престој од 1895 до својата смрт во 1903 година, Ал. Ростковски се истакнува со својата активност. Работи со широк замав за заштита на руските интереси и воопшто не се ограничува само на извршување на своите дипломатски должности. Неговото однесување е во остар контраст со тоа на другите европски конзули во градот, кои претпочитаат да се изолираат и само да ги набљудуваат настаните.

Во својата дејност како руски конзул во Битола, Ал. Ростковски се истакнува како изразен бугарофоб. Неговиот антибугаризам има различни манифестации. Најнапред, тој се гледа во неговата истражувачка дејност.

Истражувачката дејност на Ал. Ростковски се состои во проучување на историјата и животот на народите на Македонија. За да го проучи ова прашање, тој повеќепати го обиколува целиот вилает и собира статистички податоци за етничката и верската поделба во Македонија. Собраните податоци тој ги систематизира, обобщува и анализира, а потоа ги објавува во форма на статии.

Во списанието „Жива старина“ бр. 1 од 1899 година и во бр. 4 од 1900 година се објавени неговите истражувања „Распределение жителей Битольского вилайета по народностям и вероисповеданиям в 1897 г.“ и „Распределение жителей Солунского вилайета по народностям и вероисповеданиям в 1899 г.“.

Овие публикации на рускиот битолски конзул биле високо оценети со награда од Императорската академија на науките. Во своите статии, Ал. Ростковски се изјаснува за сложените етнички прашања во Македонија. Неговиот пристап, меѓутоа, е специфичен и открива пристрасност, плод на ангажираност со империјалната политика на рускиот двор и инструкциите од неговите дипломатски претпоставени во Цариград и Петербург.

Наместо етнографски графи, односно поделба според етничка припадност, во своите истражувања конзулот користи општа графа „славјани“. Оваа необврзувачка назнака „славјани“ покажува откажување од политика усогласена со етничките реалности, според кои во Битолско на крајот на XIX и почетокот на XX век доминираат Бугарите – факт признаен во извештаите и статистиките на многу европски дипломати и научници од тоа време.

Овие македонски „славјани“ Ал. Ростковски ги дели на патријаршисти, егзархисти и муслимани. Така тој го следи курсот на руската официјална политика за Источното прашање, во која акцентот секогаш бил не на етничкото потекло, туку на верската припадност.

Уште на крајот на XVIII век, како резултат на своите воени победи во војните против Отоманската империја, Русија остварува низа територијални и стратешки предности на Балканот, најважното од кои е извојуваното со Договорот од Ќучук-Кајнарџа од 1774 година право да ги „покровителствува“ балканските православни христијани.

Општопозната е руската антибугарска позиција во однос на црковните борби на бугарскиот народ за време на Преродбата, која се изразува во поддршка на духовниот поробувач на Бугарите – Цариградската патријаршија. Ал. Ростковски се придржува до оваа последователна линија во руската политика за Источното прашање, сметајќи ги Бугарите егзархисти за „схизматици“, кои неканонски се одвоиле од својата црква–мајка, Патријаршијата.

Претстава за антибугарската дејност на Ал. Ростковски дава неговиот извештај од 1900 година, во кој читаме: „Потполно е невозможно да се определат етнографските граници меѓу Србите и Бугарите, бидејќи цела Северна Македонија претставува премин од бугарската кон српската народност. Обраќањето кон историјата за решавање на овој проблем, исто така, ништо не дава.“

Чудно е како Ал. Ростковски не ги видел бугарските заедници и преку Шар Планина, па дури и во Моравско, окупирано од Србија во 1878 година и подложено на засилена србизација потоа. Тезата на конзулот на Русија е дека историјата на македонското прашање била крајно збунувачка и можела да ѝ служи како на едната страна (Бугарите), така и на другата (Србите).

Ова е негова политичка теза, бидејќи македонското прашање, од своето појавување во Берлин 1878 година, претставува дел од бугарското национално прашање. И како такво, секогаш било разгледувано и дискутирано од сите европски дипломати.

Тезите на рускиот битолски конзул во неговите истражувања влегуваат во спротивност со заклучоците на такви големи руски научници, негови современици, како Н. Кондаков и П. Милјуков. Н. Кондаков, по својата експедиција, стигнува до заклучок дека македонските Славјани всушност се дел од бугарската нација. Тој смета дека Бугарија се простира во Македонија до Охрид, вклучително. Според него, од Охрид до Скопје и Куманово „живее еден народ, кој во IX век и Грците го нарекувале така, и кој самиот пак така се нарекувал пред првите европски патеписци.“

Затоа, праведно решение на македонското прашање, според него, би било Македонија да стане автономна област – за што се бори и ВМОРО. Иста теза застапува и рускиот историчар и политичар Павел Милјуков, кој е автор на некои од најсериозните истражувања за македонското прашање – „Српско-бугарските односи по македонското прашање“ и „Европската дипломатија и македонското прашање“, кои излегуваат на руски и бугарски јазик во 1899 година.

Проф. П. Милјуков смета дека Русија дури треба да помогне за добивање на автономија на Македонија. Неговата позиција е во целосна спротивност со антибугарскиот официјален курс на Русија, а поради јавното изразување на ова мислење е и казнет. Во 1898 година, русофилската влада на Константин Стоилов го отпушта од професорското место на Софискиот универзитет проф. П. Милјуков, по барање на рускиот дипломатски агент Јуриј Бахметиев, како аргумент наведувајќи „непочитување кон цар Николај II“. Бугарските русофили го протеруваат од Бугарија проф. П. Милјуков. Тој се враќа во Русија во 1899 година, каде што е уапсен и осуден на шест месеци затвор.

Во Битола, Ал. Ростковски е голем противник на револуционерното движење на Бугарите. Тоа е следната насока во неговата антибугарска дејност. Всушност, тој го продолжува курсот што последователно го применува руската дипломатија во целиот период – од појавата на македонското прашање до Балканската војна (1912–1913). „Царот Освободител“ на руските селани, Александар II (1855–1881), го поставува почетокот на овој курс, прифаќајќи по Берлинскиот конгрес од 1878 година линија на строго почитување на статус кво-то на Балканот.

Во 1893 година во Солун се создава ВМОРО. Со нејзиното формирање се појавува бугарскиот револуционерен фактор во Македонија и Одринско. Уште со појавата на револуционерната организација се поставуваат темелите на идните нејзини конфликти со Русија. Причината е тоа што ВМОРО настанува како реакција против активираните, дури и во Солун, туѓи антибугарски пропаганди (главно српска, но и други), кои Русија веќе отворено ги толерира.

Освен тоа, Русија го брани суверенитетот и целоста на Отоманската империја, кои пак ВМОРО со својата револуционерна дејност се обидува да ги разруши. Целта на ВМОРО, како што е добро познато, според нејзиниот прв устав од 1896 година, е добивање на политичка автономија на Македонија и Одринско, што воопшто не одговара на руските интереси во Европска Турција.

За време на Источната криза (1894–1898) конечно се изострува руската негативна позиција против ВМОРО. Тоа се случува под влијание на комплекс од фактори.

Најпрво, руското самодржавие, како потпирач на реакцијата во цела Европа, не може да поддржува никакви револуционерни манифестации, каде и да се појават тие и од кого и да бидат организирани. Тоа е стариот конзервативно-реакционерен дух на епохата по Наполеон, последователно репродуциран во руската политика уште од времето на Светиот сојуз од 1815 година, чии основач е токму Русија.

Второ, Русија е против ВМОРО бидејќи успехот на борбата на револуционерната организација создава перспектива за обединување на Македонија и Бугарија – крајно непожелен резултат за императорот од развојот на бугарското национално прашање.

Оттука и постојаната неподготвеност на Русија да поддржи радикални реформи во Македонија и Одринско врз основа на чл. 23 и чл. 62 од Берлинскиот договор, кој таа самата го потпишала. Воопшто, по македонското прашање руската дипломатија се повлекува на елегантен начин од обврските што ги презела со потписот на своите претставници во Берлин во 1878 година за воведување реформи во Европска Турција.

Трето, политички, економски и стратешки интереси ја принудуваат Русија на крајот на XIX век да прифати нова стратегија по Источното прашање. Министерот за надворешни работи на Русија, кнез Лобанов-Ростовски, во периодот 1895–1896 година го издигнува слоганот „Балканот под стаклено ѕвоно“. Тој е усогласен со пренасочувањето на тежиштето на руската надворешна политика кон Далечниот Исток. Сè до Руско-јапонската војна (1904–1905) далекоисточниот правец во руската надворешна политика доминира над балканскиот.

Примената на слоганот „Балканот под стаклено ѕвоно“ значи конзервирање на деструктивните процеси во Отоманската империја сè до настапување на поповолни времиња за Русија. Тоа е прагматична стратегија, многу корисна за руските интереси, бидејќи го одложува решавањето на Источното прашање на неопределено време поради тоа што Русија, од различни причини, е неспособна да го реши во своја корист.

Овој курс всушност значи враќање на старата туркофилска линија во руската политика по Источното прашање.

Токму за време на Источната криза (1894–1898) Русија се истакнува како заштитник на султанот и неговата политика на истребување на покорените христијани во неговата империја – Ерменците и Бугарите. Тоа е времето кога Русија ја фрла маската на балкански заштитник на православните христијани. Руските управители гледаат на Отоманска Турција како на привремен чувар на Проливите, додека се зафатени со својата далекоисточна експанзија.

Отоманска Турција не смее да се распадне, бидејќи последицата од тоа би било решавање на Источното прашање во штета на Русија и можеби заземање на Проливите од западните држави. Напротив, слаба Отоманска империја е посакуван сосед за Русија.

Императорот Николај II е против широки реформи, бидејќи тие можат да воспостават ред во империјата на султанот. Анархијата во султановите поседи е поповолна за руските интереси, затоа што создава услови за негова интервенција, без сепак радикално да се решава Источното прашање.

Тоа се принципите од кои се раководи Русија кон револуционерното движење во Турција на крајот на XIX и почетокот на XX век. Кога ВМОРО се зацврстува и зајакнува, Русија не само што не ја поддржува револуционерната организација, туку напротив – се изјаснува против нејзината дејност.

Во обидите на властите во Петербург да ја неутрализираат и ограничат дејноста на ВМОРО и ВМОК, создаден во 1895 година, се гледаат и нивните прогрчки и просрпски симпатии.

Во април 1897 година, Русија и Австро-Унгарија склучуваат спогодба за зачувување на статус квото. Нејзината точка 3 предвидува дека, при распад на Турција, волјата на двете империи за Македонија е таа да се подели меѓу балканските држави, и тоа во името на принципот на рамнотежа. Ова е неповолно за Бугарија решение на македонското прашање.

Ал. Ростковски не само што го продолжува антибугарскиот курс во дејноста на битолското конзулство, туку и го продлабочува. Всушност, тој и нема избор, бидејќи такви се инструкциите од Петербург.

Во 1900 година, руските војски ја окупираат Манџурија (Североисточна Кина), што резултира со сè поголемо заглавување на империјата во Далечниот Исток. Тоа води до заострување на нејзината антибугарска политика по македонското прашање.

Не е случајно што рускиот официоз „Новое время“ во 1900 година пишува јасно и категорично: „Русија не сака востание во Македонија.“

Инструкциите од Петербург до конзулите се јасни и категорични и предвидуваат задржување на револуционерното движење со сите можни средства. Такви инструкции добива и битолскиот руски конзул Ал. Ростковски. Во 1900 година, во приватен разговор тој отворено изјавува:
„Во рамките на моите скромни полномоштва ќе направам сè што зависи од мене за да осуетам случувања кои можат да ја вовлечат Русија во политичка авантура. Жал ми е за македонските Славјани, но руските интереси ми се поскапи, како лично чувство и како службена должност.“

Во 1901 година Русија нанесува удар врз ВМОРО и ВМОК. Повод станува „аферата Михајљану“ од 1900 година, кога ВМОК на Б. Сарафов ги убива во Романија турските шпиони К. Фитовски и С. Михајљану. Руската дипломатија го диригира заговорот за пресметка со ВМОК и ВМОРО со учество на Романија, Србија, Турција и Австро-Унгарија, обединети во моќен антибугарски фронт.

Тврдиот антиреволуционерен курс на Русија наоѓа поддршка кај големите сили и соседните држави на Бугарија. Овој курс одговара на руските стратешки цели – статус квото да се зачува по секоја цена преку недозволување на бугарско востание во Македонија, кое би подготвило услови за обединување на Бугарија и воспоставување нејзина хегемонија на Балканот.

Од Цариград, рускиот амбасадор Иван Зиновјев дава инструкции на конзулите и агентите во Македонија да ја толерираат српската пропаганда и владиниот терор врз Бугарите. Амбасадорот лично го охрабрува султанот и Портата да се пресметаат со комитетите и бугарската интелигенција.

Митрополит Методиј Кусев, родум од град Прилеп, Македонија, пишува за овој курс на руската дипломатија, во кој учествува и Ал. Ростковски:
„Стравот пред помислата за создавање од Македонија на една автономна област го натера Зиновјев, тогашниот руски амбасадор во Цариград, да го поттикне турското правителство да преземе мерки за уништување на тие бугарски комитети. Познато е дека тој им даде карт бланш на Турците да ги употребат сите свои сили и средства за задавување на секое движење за добивање политички права на Македонија. Турците не задоцнија да ја искористат оваа желба на руската дипломатија…“

Вдохновена и поттикната од руските дипломати и амбасадата во Цариград, турската власт презема масовни апсења и започнува жестоко гонење на револуционерните кадри.

Кон крајот на јануари 1901 година се случува т.н. Солунска афера – најголемата и најжестоката афера до востанието од 1903 година. Речиси целиот Централен комитет на ВМОРО е уапсен, а структурите на организацијата во Солунско се сериозно погодени. Во Мала Азија се протерани 84 видни Бугари, вклучувајќи ги водачите на ВМОРО д-р Хр. Татарчев, Христо Матов и Пере Тошев.

На 23 кон 24 март 1901 година следува вториот удар – апсењето на членовите на ВМОК во Софија. Тоа е акт на бугарската русофилска влада, одобрен од кнез Фердинанд, извршен под притисок на Русија и со цел нејзино задоволство. Подоцна, во јануари 1903 година, повторно под руски притисок, бугарската влада ги забранува и двата врховистички комитета.

Ал. Ростковски учествува во репресивниот курс усвоен од руската дипломатија. Податоците од Мемоарот на ВМОРО се показателни дека во периодот на неговото конзулство во Битола, теророт врз Бугарите во Битолскиот вилает се засилил неимоверно многу. Само во Битолскиот вилает, во 1902 година, биле уапсени 191 Бугарин по разни афери, придружени со систематски убиства, грабежи и насилства од страна на турската власт.

Ал. Ростковски отворено ги толерира турските постапки. Типичен пример се настаните од 12 март 1903 година, кога во Битола пристигнуваат над 200 души од селото Дмбени, Костурско, Егејска Македонија, за да се пожалат кај валијата и европските конзули на турскиот терор. Меѓу дојдените имало ранети мажи и жени, тепани и мачени деца и обесчестени жени. Примени биле од конзулите на Италија и Австро-Унгарија, но не и од рускиот конзул Ал. Ростковски. Повторниот обид на неколку од обесчестените и ранени жени да побараат поддршка од него, исто така, пропаднал. Ал. Ростковски ги пречекал надвор од конзулатот со груби потсмеви. Воопшто не верувал дека несреќата ги тера овие Бугарки да се жалат и сметал дека тоа е само нова демонстрација на ВМОРО.

Вредни сведоштва за антибугарската дејност на Ал. Ростковски дава самиот Кр. Мисирков. На 31 јануари 1903 година, тој забележува во својот дневник:
„… На пат кон Конзулатот, кога одев на час, случајно го сретнав А. А. Ростковски. Го прашав дали му е потребен репетитор до крајот на годината, и тој ми одговори потврдно. За да го оправдам прашањето, му реков дека сакам да се откажам од должноста во гимназијата, мотивирајќи се со премор и недоверба кон мене. Тогаш започнавме искрен и многу сериозен разговор за востанието. Во овој разговор А. А. ме советуваше не како руски конзул, туку како приватно лице, како човек. Независно од неговата заинтересираност за часовите на неговите деца, да не учествувам во движењето. Понатаму рече дека учеството на учители и гимназијалци во востанието ќе предизвика затворање на гимназиите, прогласување на воена состојба во градот, апсења и бесила за останатите ученици и учители и слично. Според него, движењето во Македонија само ќе ги попречи напорите на Русија да ја принуди Турција да воведе барем некои реформи. Тој призна дека тие реформи нема да бидат нешто големо, но сепак ќе бидат нешто подобро од ништо. Потоа рече дека Турците ќе дознаат за востанието, бидејќи имаат огромна тајна полиција во Бугарија. Во Бугарија, рече тој, зборуваат и се фалат по кафулињата, каде има многу турски шпиони, за сè и со сите, неподозирајќи дека сè за што зборуваат, по неколку дена се знае и во Турција. Турски трговски агент во Варна, мислам, пријавил за дејноста на Дамјан Груев и врз основа на неговата пријава тој бил уапсен. А меѓу другото, за брат му Н. Груев, кого сакаат да го упатат кај мене, наводно за да направи место за пушки. Тоа е човек, ми рекоа, кој ноќе е водач на четите од едно село во друго и се бори заедно со сите, а дење ја работи својата работа. Да имаш таков ‘мајстор’ дома, при тоа насамо, неволно помислуваш – дали навистина Груев од Смилево дошол за да направи место за пушки или да доврши, по налог на комитетот, лице омразено од комитетот. Неволно мислиш на својата смрт. Ете до каков заклучок доаѓам 24 часа откако напишав дека сум подготвен да се жртвувам и слично.“

Во изнесеното пред Кр. Мисирков, Ал. Ростковски е искрен, во духот на инструкциите што ги имал. За содржината на тие инструкции судиме од една тајна телеграма на амбасадорот на Русија во Цариград, Иван Зиновјев, од 5 февруари 1903 година до Ал. Ростковски.

Упатствата се буквално следниве:
„Имајќи ја предвид продолжената дејност на револуционерните комитети, чија цел е кревање востание во Македонија, ви препорачувам да преземете сите мерки што зависат од вас за да му внушите на христијанското население дека дејноста на комитетите строго се осудува од Императорската влада, дека заговорниците и учесниците во немирите не можат да сметаат на никаква форма на поддршка од Русија, и дека ако турската влада преземе дејства за задушување на немирите, тие ќе бидат оставени на својата сопствена судбина.“

Во своите извештаи, Ал. Ростковски стигнува до директни обвинувања кон комитетите и четите на ВМОРО, кои тој ги посочува како виновници за влошувањето на положбата на христијаните во регионот.

Во своето известување од 19.07.1903 г., испратено по обиколка на својот реон, Ал. Ростковски пишува: „И покрај сите беззаконија и грабежи на Турците, во многу села ми рекоа дека селаните страдаат уште повеќе од бандите (четите на ВМОРО – заб. на авт.), кои си поставиле за цел да го доведат населението до целосен очај и така да го присилат да се приклучи кон револуционерното движење.“ (17)

Ова е длабоко непознавање на смислата и целите на борбата на ВМОРО. Ал. Ростковски ги осудува Бугарите во Македонија за нивниот „ултрабугаризам“. Со овој термин тој ги карактеризира револуционерните акции на ВМОРО и ВМОК и на бугарската држава во одбрана на интересите на македонските Бугари.

Битолскиот руски конзул смета дека револуционерната борба во Македонија е плод на надворешно (бугарско) влијание, а не на локалните Бугари, кои тој ги гледа како неспособни да се самоорганизираат за вооружена борба за своите интереси и права. Очигледно ги третира како луѓе од понизок квалитет, со сè уште неоформено национално сознание. Оваа оценка, всушност, е плод на официјалната руска политика – политика империјалистичка, непријателска и антибугарска.

Сузбивајќи ги револуционерните борби и дури толерирајќи ги репресиите врз комитетите, руската дипломатија се обидува да протурка одредени реформи. Целта на овие реформи е да се смири состојбата во европските османлиски вилаети, без да се дозволи распаѓање на целоста на Отоманската империја. Тоа е суштината на руските реформаторски напори – не вистинско подобрување на судбината на поробените бугарски христијани, туку заштита на власта на султанот – нивниот поробувач.

Во есента 1902 г. Русија го поставува пред Портата прашањето за спроведување реформи во системот на управување во трите македонски вилаети. Во јануари – февруари 1903 г. Русија и Австро-Унгарија изработуваат проект за реформи во Македонија – т.н. Виенска програма.

Спроведувањето на Виенската програма за реформи, сепак, наидува на огромни пречки. Таа е жестоко одбиена од Албанците, кои во неа гледаат задирање во својата привилегирана положба во империјата. Против програмата се изјаснува и ВМОРО. Локалната османлиска администрација, пак, не сака и не е способна да ги спроведе реформите.

Во врска со тешкотиите при практичната реализација на реформите, Ал. Ростковски известува во Цариград и Петербург дека „локалните турски власти вложуваат сите напори за да ги парализираат предвидените реформи и за таа цел не ги извршуваат ни заповедите на повисокото началство.“ Констатирано е целосно разнебитување на дејноста на турската администрација поради неподготвеноста да се извршуваат наредбите на Портата.

Одбиена од Русија, не е случајно што ВМОРО се насочува кон барање поддршка од Австро-Унгарија. Преку Тома Крајовов, ВМОРО прави сондаж пред австро-унгарскиот воен аташе во Цариград, барон В. Гизл, во таа насока. Австро-унгарецот ги цитира зборовите на емисарот на организацијата Т. Крајовов: „Руските конзули се непријателски настроени кон нас.“ (18) Нема сомнеж дека Т. Крајовов ја има предвид и антибугарската дејност на битолскиот конзул Ал. Ростковски.

Посебна насока во антибугарската дејност на рускиот битолски конзул е неговата поддршка на странските пропаганди во Македонија. Во овој период тече засилен процес на подготовка за поделба на Македонија. Во него руската дипломатија има многу важна улога. Таа дејствува координирано против Бугарија, во сојуз со Цариградската патријаршија, српската и грчката пропаганда и турската влада.

Во 1897–1902 г. се развива борбата околу т.н. „Фирмилијаново прашање“.

Веќе во 1897 г. Портата му дозволува на Патријаршијата да испрати како протосингел на грчкиот митрополит во населената со бугарско мнозинство Скопска епархија српскиот владика Фирмилијан. Овој чин ја олеснува дејноста на српската пропаганда и претставува удар врз бугарското национално единство во Македонија. Србија почнува борба за хиротонија на Фирмилијан во Скопје. Во поддршка на Србија за остварување на целите на нејзината пропаганда, насочена кон создавање српска зона во Македонија преку наметнување србоманштина, застанува со целата своја моќ руската балканска дипломатија. Сите руски конзули во Македонија, меѓу кои и Ал. Ростковски во Битола, се ставени во служба на српската пропаганда.

Во 1902 г., со поддршка на Русија и по капитулацијата на бугарската русофилска влада на Стојан Данев, српската пропаганда постигнува голем успех по Фирмилијановото прашање. Во Скопје е назначен српскиот владика Фирмилијан. Со помош на Русија, Србија создава своја зона на влијание во Северна Македонија.

Ал. Ростковски смета дека решавањето на македонското прашање може да се случи по ослободувањето на Македонија од балканските пропаганди кои го нарушуваат редот таму. Тој ја изнесува својата идеја за создавање „Славјано-Македонско кнежевство“, што би го отстранило поводот за раздори и конфликти меѓу Србија и Бугарија. (19)

Со сите свои постапки, конзулот Ал. Ростковски покажува дека ја прифаќа и применува српската теза за Македонија, според која „Стара Србија“ ја опфаќа и Северна Македонија. Со други зборови, тој не само што ја толерира српската пропаганда, туку и работи за поделба на Македонија, при што Србија задолжително треба да учествува во тој чин и да заграби делови од нејзината територија. Како руски дипломат во Европска Турција, Ал. Ростковски е директно поврзан со антибугарскиот курс на своето министерство во Петербург.

Влијание врз неговото однесување има и фактот дека е оженет со Србинка. Така, одбраната на српската кауза во Македонија за него станува нешто како одбрана на сопствена и семејна кауза.

Карактеристично за антибугарската дејност на Ал. Ростковски е не само поддршката за србизацијата на македонските Бугари преку отворено толерирање на српската пропаганда во регионот, туку и пропагирањето на теоријата на македонизмот.

Рускиот битолски конзул е поврзан со македонистичкиот центар создаден во Петербург. Тој настанува во периодот 1900–1902 г. и е формиран од српскиот државник и идеолог на македонизмот Стојан Новаковиќ (1842–1915), во времето кога тој е полномошен министер во Русија. Во овој центар учествуваат четворица српски агенти: Крсте Мисирков од с. Постол, Ениџе-Вардарско; Стојан Дедов од Охрид; Диаманди Мишajков од Битола и Димитар Чуповски од с. Папрадиште, Велешко.

Од нив најпознат е Кр. Мисирков (1874-1926). Тој постепено еволуирал кон македонизам под српско и руско влијание. Овој воспитаник на српското шовинистичко друштво „Св. Сава“ се обучува на антибугаризам во Србија во периодот 1889-1895 г., каде што завршува гимназија и педагошко училиште. Клучен момент во неговата биографија е неговото префрлање од Србија во Русија во 1895 г. Префрлен е со српски пари (180 динари во злато) од српскиот агент и предавник Наум Евров, кој го наговорил тајно да замине и да продолжи во Русија со своето образование. Важно е да се посочи дека во случајот Н. Евров дејствувал како орудие на рускиот амбасадор Александар Нелидов – исто така изразен бугарофоб.

Рускиот период на Кр. Мисирков трае од 1895 до 1902 г. и скоро се совпаѓа со конзулската служба на Ал. Ростковски во Битола. Во Русија Кр. Мисирков добива стипендија од МНР и ја добива затоа што се изјаснил како „македонски словен“. Овој факт докажува дека руската дипломатија го поддржува македонизмот.

Кр. Мисирков студира од 1897 до 1902 г. на Историско-филолошкиот факултет на Петербуршкиот универзитет. Успева да се вклучи во средината на бугарските студенти во Русија, родум од Македонија, кои во 1900 г. се организираат во кружок и одржуваат тесни врски со ВМОК во Софија.

Руското идејно влијание го дополнило светогледот на Кр. Мисирков, оформен во шовинистичката средина во која живеел и работел во Србија. Во истото време, неговиот духовен покровител Стојан Новаковиќ активно го обработувал руското јавно мислење. Вербувал за каузата на Србија руски општественици, политичари, дипломати, офицери. Македонистите во Русија, создадени од Ст. Новаковиќ, станале средство за разединување и неутрализирање на бугарските студенти-патриоти, идниот интелектуален елит на Бугарија.

Кр. Мисирков се враќа во Македонија и од 1.12.1902 г. станува учител во бугарската гимназија во Битола. Во неговото префрлање е вмешана руската дипломатија, која им помага на сите српски агенти во тоа време. Всушност, тој доаѓа од Русија во Македонија со посебна цел. Неговата мисија е да го замени Н. Евров. Префрлен е по иницијатива на рускиот амбасадор во Цариград, со посредство на славјанофилите во Петербург.

Во Битола, руските дипломати го прикрепуваат Кр. Мисирков кон конзулот А. Ростковски, кој го зема под своја заштита. Кр. Мисирков се зближува многу со својот покровител. Назначен е за домашен учител на неговите деца, што му овозможува да одржува скоро секојдневни контакти со семејството на рускиот дипломат, вклучувајќи ја и неговата српска сопруга.

Од 1903 г. натаму, по една или друга причина, антибугарската дејност на Ст. Дедов, Д. Мишајков и Д. Чуповски постепено пропаѓа. Во февруари 1903 г. Ст. Дедов ја напушта Русија. Се враќа во Бугарија и капитулира, откажувајќи се од македонизмот. ВМОРО го казнува како предавник во предвечерието на Првата светска војна.

Д. Мишајков се враќа во Белград, но во февруари 1903 г., по барање на Ст. Новаковиќ, кој му дава 60 динари во злато, е испратен во Битола за да ја продолжи пропагандата на македонизмот. За своите агитации во Битола, Србите му плаќаат 80 динари месечно. Меѓутоа, локалните Бугари го изолираат и тој капитулира, без да донесе голема корист за српската кауза во регионот на Битола. До крајот на животот, Д. Мишајков останува србофил и е единствениот ренегат во оваа битолска бугарска фамилија.

Во Петербург останува Д. Чуповски, кој дејствува како српско-руски агент и турски шпион. Потоа се враќа во Македонија и со протекциите на Хилми паша, очигледно за многу пари, станува антибугарски пропагандатор. Разоткриен е од емиграцијата во Бугарија и од Бугарите во Македонија. Во Велес е протеран од Бугарите под закана дека ќе биде убиен. Потоа се враќа во Русија и до Балканските војни не покажува активна дејност.

Следењето на судбината на овие пропагандатори на македонизмот е важно затоа што објаснува како Кр. Мисирков се поврзува со Ал. Ростковски.

Јасно е дека појавата на Кр. Мисирков во Битола не е случајна, туку повеќе закономерен акт во антибугарската дејност на руската дипломатија, зафатена да ги србизира и македонизира Бугарите во Македонија. До 1903 г. Кр. Мисирков е последната надеж на македонистите. Затоа и рускиот конзул го зема под своето крило. Врските на Ал. Ростковски со Кр. Мисирков се трајни и многу блиски. Тие траат од 1897 г. сè до смртта на конзулот во 1903 г. Во 1902 г., приватен учител на децата на конзулот станува токму Кр. Мисирков, кој често го придружува за време на неговите обиколки во околината на градот.

При враќањето од една таква обиколка, на 26.07.1903 г., Ал. Ростковски е убиен од турски војник, а Кр. Мисирков станува единствениот сведок на ова убиство.

Како настанало самото убиство?

Во летото 1903 г., во предвечерието на востанието, Ал. Ростковски се преселува со своето семејство во Буковскиот манастир крај Битола. Неговата сопруга и неговите деца таму полесно ги минуваат летните горештини. Од таму, речиси секој ден, по службени работи, конзулот патува за Битола.

На Илинден, 20.07.1903 г., ВМОРО го објавува востанието во Македонија. Два дена подоцна, Ал. Ростковски, во приватно писмо до генералниот конзул на Русија во Солун, А. Гирс, пишува:
„… Комитетот објави востание и четите нападнаа муслимански села, чии жители се одликуваат со разбојништво… Нападите не успеаја. Се плашам од избувнување на муслимански фанатизам и масакри врз христијаните. Се преместивме во Буково и уживаме во свежината, а навечер ги гледаме постојаните пожари наоколу.“

На 26.07.1903 г., Ал. Ростковски со домашните воспитувачи на своите деца и нивниот учител, Кр. Мисирков, патува во кочија кон градот. Околу 10:10 часот пред пладне, при влезот во градот, се случува инцидент. Еден од постовите жандарми не му ја оддава на Ал. Ростковски пропишаната чест за странските конзули. Без да ја запира кочијата, рускиот конзул му дава знак на чуварот, кој е Албанец муслиман, да му оддаде чест. Кога тоа не се случува, Ал. Ростковски ја запира кочијата, слегува од неа и тргнува право кон турскиот чувар. Го прашува за неговото име. Како одговор, тој ја полни својата пушка и пука. Првиот куршум минува покрај конзулот, кој се фаќа за главата. Кр. Мисирков извикал кон чуварот дека тоа е рускиот конзул, а кон својот господар: „Оставете го, качете се во кочијата.“

Турскиот часови сепак повторно ја полни пушката. Следува втор истрел. Ал. Ростковски е ранет и бавно паѓа на земјата. Стрелано е и кон Кр. Мисирков, но не е погоден. Тој паѓа на земја и се преправа дека е мртов. Потоа, Кр. Мисирков гледа како турскиот војник му се приближува на телото на рускиот конзул и го застрелува одблиску. За поголема сигурност, му нанесува и удар по главата со прикладот на пушката.

По истрелите, се собира толпа. Кр. Мисирков станува и, придружуван од турски офицери, му се приближува на телото на застреланиот руски конзул. Кр. Мисирков сведочи дека во толпата турски војници и офицери се разнесува радосен вик поради убиството на омразениот конзул.

Телеграмата за смртта на битолскиот руски конзул пристигнува во Цариград во момент кога целиот дипломатски корпус и кремот на престолничкото општество се собрале во летната палата на руската амбасада. Светскиот настан е брзо откажан. Следува гневна реакција од амбасадорот Иван Зиновиев, кој го проколнува градот каде што работи, споредувајќи го со тивкиот, мирен и „цивилизиран“ Копенхаген, каде што претходно служел. Тој јавно ги напаѓа убиените конзули Гр. Шчербин и Ал. Ростковски, изјавувајќи дека поради нивните убиства амбасадата нема мир.

Вдовицата на Ал. Ростковски е длабоко вознемирена од однесувањето на амбасадорот, кој отворено го осудува нејзиниот сопруг, и тоа станува познато на Турците. Како што забележал еден од службениците на амбасадата, Иван Зиновиев размислувал „како турски паша“.

Ал. Ростковски бил добар пријател на Србите. Не е случајно што тие жалат за неговото убиство. Кога пристигнала веста за смртта на рускиот конзул во Белград, толпите се организирале и ја нападнале зградата на турската дипломатска мисија. Се одржува голема антитурска демонстрација. И покрај тоа што имало полиција пред зградата, таа е нападната. Со камења се разбиени нејзините прозорци. На овој вандалски начин, Србите ја одбележале смртта на својот битолски руски пријател. И денес Србите го сметаат за „конзул маченик за словенството и православието“.

Во Русија, убиството е примено како сериозен инцидент. Само во рок од 5 месеци, ова е втор случај на убиство на руски конзул во Отоманската империја, по тоа на Гр. Шчербин во март 1903 г. Овие настани го покажуваат неуспехот на т.н. конзулски надзор над реформите во империјата.

По повод убиството на Ал. Ростковски, рускиот дописник М. Јуркевич тажно констатира:
„Нашиот престиж паднал толку ниско, што нас нè застрелуваат.“

Друг публицист – В. Таубе, забележува: „Муслиманите се однесуваат кон нашиот конзул со презир, а христијаните со недоверба, како кон слабо суштество со кое не вреди да имаш работа.“

Во Русија се слушаат гласови дека Ал. Ростковски самиот платил со животот поради дојавите што ги испраќал до своите началници во Санкт Петербург за „жестокостите“ на комитетите на ВМОРО.

Бројни австриски и германски весници директно го обвинуваат Ал. Ростковски дека самиот создал услови за своето убиство со провокативното однесување кон локалните власти.

Убиството е навреда за авторитетот на Русија како голема сила. Така е оценето во Европа и во рускиот печат. Весникот „Санктпетербургски ведомости“ забележува за смртта на конзулот:
„Треба да се запрашаме и зошто оној кој го застрелуваат е рускиот, а не австрискиот конзул?“

По убиството на Ал. Ростковски, Европа чека да ја види руската реакција. Во претходни епохи смртта на руски дипломат во Отоманската империја би предизвикала војна. Но времињата веќе се други. Годината е 1903 и рускиот император е прв пријател на турскиот султан, бранејќи го статус-квото во неговата империја.

Русија не објавува војна на Отоманската империја. Таа се плаши од меѓународни компликации и смета дека тоа би била премногу строга реакција, која може да доведе до потрес и револуција во самата Русија, како и до распаѓање на Турција во момент неповолен за императорскиот двор.

Затоа руската реакција на убиството на битолскиот конзул е релативно блага. Императорот бара и добива од Турција само казна за убијците и ветување за исплата на парично обесштетување. Строгата казна за убиецот на рускиот конзул треба да ги засегне и сите цивилни и воени чиновници одговорни за тоа злосторство.

За да ги засили своите барања и да го смири разгневеното јавно мислење во земјата, по наредба на императорот рускиот флот презема и морнаричка демонстрација. Четири руски оклопници од црноморскиот флот ја напуштаат базата во Севастопол и се упатуваат кон Босфорот. Демонстрацијата треба да изврши притисок врз Турција за да и се даде задоволство на Русија. Флотот пристигнува близу до пристаништето Инеада и со силни рефлектори го осветлува странџанскиот брег. Ова ги охрабрува преображенските востаници, кои погрешно мислат дека Русија им доаѓа на помош. Руската ескадра престојува извесно време во близина на Проливите и, веднаш штом султанот ги прифаќа руските барања, се враќа во базите на Крим.

Смирената позиција на официјална Русија по повод убиството на нејзиниот битолски конзул е осудена од целата европска демократска јавност и дури од одговорни министерства во европските влади.

Турската влада ги казнува непосредните убијци на рускиот конзул во Битола. Тие се јавно обесени на 1.08.1905 г. на истото дрво под кое умира Ал. Ростковски. Судењето е брзо. Постојат претпоставки – недемантирани но и недокажани – дека по патот по кој се движел Ал. Ростковски имало и други заседи и дека убиството не било инцидент, туку заговор. Брзата егзекуција на непосредните извршители го спречува откривањето на нарачателите.

Под руски притисок битолскиот валија Али Реза паша е разрешен и прогонет во Либија. Турција решава да плати голема сума за убиството на рускиот конзул во Битола. Подробности за тоа дава англискиот весник Тајмс со дозвола на неговата вдовица. Екатерина Ростковска изјавува дека ден по убиството кај неа дошол претставникот на султанот, Хилми паша, со понуда од 200.000 франци „надомест“. Таа го прашала Хилми паша: „Зарем султанот навистина предлага да ми плати за пролеаната крв на мојот сопруг? Јас би претпочитала да умрам со моите деца отколку да ги прифатам турските пари.“ Наскоро султанот ја зголемува сумата на 400.000 франци, но вдовицата на конзулот категорично одбива.

За одекот на убиството меѓу Бугарите сведочи Христо Силјанов:
„… Совпаѓајќи се со востанието, ова второ убиство на руски претставник имаше силен одек насекаде. Македонските Бугари видоа во тоа речиси божји знак: помислија дека жртвата на турскиот фанатизам – Ростковски – ќе го искупи своето однесување, не секогаш братско кон нив, со тоа што ќе ја забрза пропаста на турскиот режим во Македонија. Востаниците во Битолско долго време живееја со таа илузија. Еден од ефектите на пролеаната во Битола руска крв, платена само со обесувањето на убиецот, беше и илуминацијата на странџанските шуми од руската ескадра…“

Вдовицата на убиениот конзул и двете нејзини деца добиваат пензија од императорот. Г-ѓа Ростковска останува да живее во Одеса и станува сведок на револуциите од 1905–1907, како и на оние од февруари и октомври 1917 г. Нејзиниот син Борис станува офицер и загинува како белогардеец во граѓанската војна.

Во 1922 г. вдовицата на конзулот, Е. Ростковска, емигрира во Италија заедно со својата ќерка. Се населува во Неапол, кај свои познаници и роднини. Во 1920-тите години пишува мемоари на француски јазик, кои ги потпишува со псевдонимот „Кнегиња де Каер“. Е. Ростковска умира во Италија во 1943 г.

Убиството на конзулот Ал. Ростковски е голем удар за Кр. Мисирков. Тој го губи својот покровител и е принуден да се спаси со бегство во Русија. Се населува заедно со семејството на конзулот во Одеса, а потоа во престолнината Петербург. Таму воспоставува блиски врски со високи руски чиновници на дипломатска служба.

Под странско српско и руско влијание, по личното разочарување од неуспехот на Илинденско-Преображенското востание, со српски пари, Кр. Мисирков го издава на крајот од 1903 г. својот основен труд „За македонцките работи“. Нема да се задржуваме на судбината на оваа книга, веднаш откупена од српската легација во Софија. Само ќе укажеме дека по 1903 г. Русија полага специјални грижи за овој свој ценет кадар. Во 1904–1905 г. Кр. Мисирков е назначен од руските власти за учител во Бердјанск и Одеса. Тој издава и македонистичко списание Вардар, од кое во 1905 г. излегува само број 1, кој останува единствен.

На крај, ќе наведеме еден документ кој јасно ги разобличува македонистите, меѓу кои фигурира и Ал. Ростковски дури и по неговата смрт.

На 19.06.1904 г. Христо Шалдев, студентски колега на Кр. Мисирков, пишува писмо до Екзархијата во Цариград, во кое се вели:
„Од минатата година овде, во Санкт Петербург, е основано ‘славјано-македонско друштво’, целта на кое е пропагандирање на идеите на Ст. Новаковиќ и Теплова, дека македонските Славјани се самобитен словенски народ, туѓ по јазик и обичаи од бугарскиот, и дека треба да ја укинат шизмата и да се залагаат за обновување на Охридската автокефална архиепископија. На почетокот, по првите чекори за основањето на ова друштво, ние не му дадовме големо значење, судејќи според умствениот и моралниот лик на членовите; но будно ги следевме нивните дејства. Потоа се дозна дека зад нив стојат видни славјанофили, како претседателот на Славјанското добротворно друштво Нарижкин, уредникот на весник ‘Свет’ В. Комаров, публицистот Н. Дурново, поранешниот битолски конзул Ростковски и други.“

Овој документ уште еднаш докажува дека Русија го прифаќа, одобрува, покровителствува и насадува македонизмот, а виден претставник на оваа антибугарска линија во руската политика во Македонија на крајот на XIX и почетокот на XX век е токму битолскиот конзул Ал. Ростковски.

Русија е единствената голема сила во овој период, кога македонизмот пушта најдлабоки корени. Тој се надоврзува на традиционалното, вековно руско србофилство. Историјата на двата споменика на Ал. Ростковски во Македонија го докажува тоа.

Познато е дека Србите никогаш не ги забораваат своите вистински пријатели и секогаш наоѓаат начин да им ја изразат својата благодарност – обично со споменици. Рускиот амбасадор во Белград за време на Балканските војни, Николај Хартвиг, по својата смрт во 1914 г. добива споменик во Белград, а споменик на битолскиот руски конзул Ал. Ростковски Србите подигаат една година порано, како признание за неговите заслуги за насадување на српската кауза во Македонија.

Во летото 1913 г., по крајот на Меѓусојузничката војна и окупацијата на Македонија од Србија, во градот Битола е издигнат споменик на убиениот руски конзул. На местото каде што бил убиен е поставен голем православен камен крст. Како што се наведува во една телеграма од Битола, тоа било направено „како израз на признателност пред рускиот народ за вековното покровителство на Србите и воопшто христијаните, и во знак на почит кон рускиот маченик Ростковски, поранешен конзул овде, убиен поради својата поддршка за ослободувањето на оваа земја…“

По Втората светска војна, во врска со некакви градежни работи, споменикот на Ал. Ростковски е разрушен.

Денешните македонисти во БЈРМ го продолжуваат делото на своите српски пријатели кои ја окупирале Македонија во 1913 г. На 8.09.2003 г. тие повторно го издигнуваат споменикот на Ал. Ростковски во Битола. Тоа го прават еден век по неговото убиство, со свечена церемонија во присуство на многу официјални гости, вклучително и од Русија. На 9-метарскиот споменик, во вид на руски православен крст, е испишан следниов текст:
„Во чест и слава на рускиот императорски конзул Неговото Превосходителство Александар Аркадиевич Ростковски (1860–1903). Руски императорски конзул. Загинал маченички на 26 јули 1903 г. во Битола, Македонија.“

Белешки:

1. “Македония през погледа на австрийски консули”, 1851-1877/78, т. І (1851-1865), С. 1994, с. 17, 20, 41, 43, 143-144;
2. Григорович, Виктор.” Очерк путешествия по европейской Турции”, 1877, с.97;
3. “Македония през погледа на австрийски консули” 1851-1877/78, т. III, С. 2001, с. 29
4. Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г. МНИ, С., 1995, с.106-107;
5. Шопов, А. “Из живота и положението на българите във вилаетите, Пловдив, Търговска печатница”, 1893, с. 279-280;
6. Кънчов В. “Битолско, Преспа и Охридско”. Пътни бележки, 1890г.;
7. “Илюстрация Илинден”, 1936, бр.79, с.1;
8.  В. Кънчов. “Македония. Етнография и статистика”. С., 1900, с.236;
9.  К. Рачев. “Западна Македония”. С., 1925, с. 11;
10. Кондаков Н. П. Македония : археологическое путешествие. СПБ., 1909г., с. 296;
11. Милюков П.
12. “Новое время”,   бр.18.05.1900г.;
13. “Погрома на България. Виновникът, с. 31;
14. Тзавела Хр.  “Кръстникът на първите войводи на ВМОРО и ВМОК отец Търпо Поповски”, с.31-32
15.  Дневникът на Кр. Мисирков, 31.01.1903г.
16. Секретната телеграма на посланика на Русия в И.Зиновиев Цариград от 5.02.1903г. до
Ал. Ростковски;
17. АВПР, ф. Посолство в Цариград 1903г.
18. Документи и материали за историята на българския народ. С.1969г., с. 312-314;
19. ЦДИА, ф.176, оп. 1, а. е 1030, л. 2-3;
20. Църнушанов К. “Македонизмът и съпротивата на Македония срещу него.”С. 1992г., с. 63;
21. Вестник “Санктпетербургские ведомости” N 213 7.08.1903г.;
22. Пак там;
23. Пак там, №  204 29.07.1903г.;
24. Силянов Хр. “Освободителнитѣ борби на Македония”, I , с. 328;
25. ЦДИА, ф. 176, българска екзархия, оп. 100242, л. 2-3;