Одбележуваме 113 години од избувнувањето на Охридско-дебарското востание против српската окупација на Вардарска Македонија

На 7 септември 1913 година избувнува Охридско-дебарското востание, организирано од Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација и Албанскиот револуционерен комитет. Во вооружениот отпор против нововоспоставената српска власт учествувале Бугари и Албанци од Дебарско, Струшко и Охридско.

Востанието избувнало само два месеца по завршувањето на Меѓусојузничката војна. Меѓу неговите главни организатори и раководители биле Милан Матов, Петар Чаулев, Павел Христов и Антон Шибаков и дејци на Албанскиот комитет. Борбите со српската редовна војска траеле неколку дена, по што востанието било задушено.

Подготовките започнале уште во август 1913 година. Со Директивата бр. 2 од 21 август, ВМОРО побарала од своите дејци, војводи и членови повторно да ја воспостават организациската и курирската мрежа и да ги обноват врските меѓу окружните, околиските и реонските комитети во Вардарска и Егејска Македонија.

Во исто време, на локалните раководители им било наложено да го подготвуваат населението за нов вооружен отпор. Централниот комитет на организацијата донел одлука подготовките за востание да бидат забрзани во Битолско, Охридско и Дебарско.

Паралелно со тоа се воделе и разговори за соработка со албанското движење. Бугарската влада го испратила Јане Сандански на разговори со привремената албанска влада за можни заеднички дејства против Србија и Грција.

Организациските задачи на терен им биле доверени на Петар Чаулев, Павел Христов, Милан Матов, Христо Атанасов, Нестор Георгиев, Антон Шибаков и други дејци на ВМОРО. Тие добиле овластување да воспостават непосредни контакти и со албанските револуционерни кругови.

Преговорите што се одржале во Елбасан завршиле со договор меѓу ВМОРО и Албанскиот револуционерен комитет, предводен од Сефедин Пустина. Двете страни се договориле за заедничко востание против српскиот режим, кое првично било планирано за почетокот на октомври 1913 година.

Настаните, сепак, се развиле побрзо од планираното. На 7 септември долнодебарскиот бајрактар Селим-ага бил опколен од српски војници во Пешкопеја. На помош пристигнале комити од околните албански и бугарски села, по што дошло до поголем судир со српските сили. Борбите брзо се прошириле и го зафатиле речиси цело Дебарско.

Во следните денови здружените бугарски и албански чети го презеле Дебар. На 9 септември српската администрација била протерана од градот, а дел од српските сили се повлекле. Биле заробени 420 српски војници.

Во Дебар била воспоставена привремена бугарско-албанска управа. Во неа влегле Сефедин Пустина, Христо Атанасов, Иван Бојчев, Нестор Георгиев, Риза-бег, Бајрам Стразимири, Наум Бојаџиев и други локални првенци.

Востанието набргу се проширило и во Струшко и Охридско. Српските воени и административни структури биле потиснати од повеќе населени места, а во борбите бил заробен и српски полк заедно со неговите офицери.

На 12 септември, во раните утрински часови, четите на Петар Чаулев и Павел Христов влегле во Охрид. Во градот биле запленети и неколку српски артилериски орудија. Според описите од тој период, населението ги пречекало востаниците со големо одобрување, а низ градот биле поставени бугарски знамиња.

Набргу потоа во Охрид била формирана привремена управа. Нејзини членови биле Лев Огненов, Иван Групчев, Павел Христов, Лев Кацков, Петар Филев и други познати граѓани. Бил одржан и свечен молебен со присуство на голем број жители.

Слична револуционерна власт била воспоставена и во Струга и во дел од околните села. Востаничките сили потоа ги насочиле дејствата кон Битола.

На 15 септември во Охрид се собрале неколку илјади вооружени востаници. На војводскиот совет за главен командант бил избран Петар Чаулев, а била донесена одлука силите да се упатат кон Битола и Кичево.

По првичните успеси, српската војска започнала противофанзива и востанието било задушено. Во текот на воените операции и одмаздничките акции биле предизвикани големи човечки загуби и материјални разурнувања.

Во Охридската околија до темел биле изгорени 80 села, додека во поширокиот простор меѓу Охрид, Дебар и Гостивар целосно или делумно биле опожарени околу 180 села.

Во Охрид биле убиени осум свештеници, петмина учители и околу 150 бугарски жители, како и околу 500 Турци и Албанци. Голем број куќи биле разрушени, а дел од убиените биле фрлени во сувиот бунар кај Имарет-џамијата, кој потоа бил затрупан со камења. Стотици жители на Охрид биле затворени.

Тешки последици претрпело и Дебарско. Градот Дебар бил сериозно разурнат, а десетици села во околината биле запалени, ограбени и напуштени од населението. Во одбраната на градот загинале повеќе од 300 вооружени востаници, а биле убиени и голем број цивили.

Насилства биле регистрирани и во Кичевско. Биле убиени повеќе од 100 бугарски и албански првенци, а над 150 лица биле претепани поради сомневање дека им помагале на востаниците. Седумнаесет од нив подоцна починале од последиците.

Во Пласница биле убиени 46 селани, а пет куќи биле изгорени. Во Ѓавато животот го загубиле повеќе од 40 лица, чии тела, биле фрлени во бунари.

Репресивните мерки не биле ограничени само на областите опфатени со востанието. Во Кочанско биле убиени 201 лице, а 107 биле подложени на тешко насилство. Во Царевоселско бројот на загинатите изнесувал 212, при што 87 лица биле водени како исчезнати.

Во Пехчевската околија, според истите податоци, биле убиени 134 Бугари. Во Битола, пак, 46 истакнати бугарски граѓани, меѓу кои 11 свештеници, биле осудени на долгогодишни затворски казни по претходни испрашувања и измачувања.

Последиците од востанието предизвикале и голем бран бегалци. Повеќе од 30.000 Бугари од овој дел на Македонија ја напуштиле областа и се упатиле кон Бугарија, додека илјадници Албанци побарале засолниште во Албанија.