Европската интеграција меѓу мирот, автономијата и новиот баланс на силите

Христо Михајлов

Европската Унија првично беше замислена како проект што ќе ја намали опасноста од нови конфликти меѓу европските држави. Логиката беше јасна: економската меѓузависност, заедничките институции и постепеното политичко приближување треба да го направат војувањето меѓу европските народи не само непожелно, туку и практично невозможно. Сепак, истите процеси што ја зајакнаа европската интеграција можат, во одредени околности, да создадат нови противречности — и во самата Европа, и во односите на Европа со надворешниот свет.

Создавањето на валутниот сојуз беше еден од најамбициозните чекори во европската интеграција. Но валутната унија, доколку не е придружена со доволна политичка, фискална и институционална координација, може да произведе тензии меѓу земјите членки. Различните економски структури, различното ниво на развој и различните национални приоритети можат да доведат до судир меѓу заедничката монетарна политика и посебните интереси на одделни држави. Ако пак валутниот сојуз се развива во насока на подлабок политички сојуз, тогаш Европската Унија неизбежно ќе се соочи со прашањето дали може да настапува како единствен геополитички субјект.

Токму тука започнува најсложениот дел од европската дилема. Политички пообединета Европа би морала да изгради и поусогласена надворешна, безбедносна и одбранбена политика. Таквиот процес би можел да ја засили улогата на Европската Унија во светот, но истовремено би можел да предизвика нови противречности — особено во односите со Соединетите Американски Држави.

Распадот на Советскиот Сојуз ја промени основата врз која со децении се темелеше западноевропската надворешна и одбранбена политика. За време на Студената војна, главниот безбедносен предизвик беше јасно дефиниран, а интересите на Западна Европа и САД во голема мера се совпаѓаа. НАТО беше не само воен сојуз, туку и политичка рамка во која американското лидерство се сметаше за природно и неопходно. По крајот на биполарниот свет, меѓутоа, меѓународната конфигурација стана посложена, а европските и американските интереси почнаа почесто да се разликуваат.

Иако НАТО останува клучен столб на европската безбедност, многу европски политичари сметаат дека Европската Унија мора да развие поголема стратешка автономија. Разликите меѓу ЕУ и САД можат да се појават во однос на Источна Европа, Блискиот Исток, Африка, Латинска Америка, енергетската политика, трговијата и односите со големите сили. Европските држави, особено Франција и Германија, во различни периоди ја истакнувале потребата Европа да располага со капацитети за самостојно дејствување, без целосна зависност од американска политичка поддршка или воена инфраструктура.

Досега таквата амбиција беше ограничувана од политичката фрагментираност на Европа. Европската Унија има заеднички институции, но не и целосно единствена политичка волја. Надворешната политика сè уште зависи од националните интереси на земјите членки, а одбранбените способности остануваат нерамномерно развиени. Затоа не може автоматски да се претпостави дека подлабоката европска интеграција веднаш ќе создаде целосно независна европска воена сила. За тоа би биле потребни заедничка стратегија, стабилно финансирање, командна структура, политички консензус и јасна поделба на одговорностите меѓу ЕУ и НАТО.

Сепак, доколку Европската Унија постепено се развие во поцврст политички сојуз, таа би можела да стане значаен самостоен фактор во меѓународните односи. Европа располага со голем демографски, економски, технолошки и дипломатски потенцијал. Доколку тој потенцијал се претвори во заедничка политичка и воена моќ, тоа неизбежно би влијаело врз глобалниот баланс на силите. Таквата Европа не мора нужно да биде противник на САД, но би била партнер со сопствени интереси, сопствени приоритети и сопствена способност за дејствување.

Прашањето за Русија дополнително ја усложнува оваа слика. Руската агресија врз Украина покажа дека европската безбедност не може да се темели само врз претпоставката дека војната на континентот е надмината историска категорија. Истовремено, кризата покажа дека Европа сè уште во голема мера зависи од НАТО и од американските воени капацитети. Ова ја зајакна аргументацијата на оние што бараат поголема европска одбранбена способност, но и на оние што предупредуваат дека прераното дистанцирање од САД би можело да ја ослаби безбедноста на континентот.

Односите меѓу ЕУ и Русија, како и односите со државите од Блискиот Исток, Северна Африка и Средна Азија, ќе останат особено важни поради енергетските, безбедносните и миграциските прашања. Европа мора да одговори на неколку тешки дилеми: дали може да води единствена политика кон Русија; дали може да ги усогласи интересите на источните и западните членки; дали може да ја намали зависноста од надворешни енергетски извори; и дали може да создаде надворешна политика што нема да биде само компромис меѓу националните влади, туку вистинска заедничка стратегија.

Посебно чувствително е прашањето дали идната политички обединета Европа би била рамноправен сојуз на држави или, пак, прикриена форма на доминација на најмоќните членки. Помалите европски држави често стравуваат дека поцврстата интеграција би можела да ја засили улогата на големите сили, особено Германија и Франција. Затоа успехот на секој иден политички сојуз ќе зависи од тоа дали ќе успее да создаде легитимни механизми за балансирање меѓу големите и малите земји, меѓу економски посилните и послабите членки, како и меѓу различните регионални интереси.

Доколку Европската Унија навистина се развие во политички субјект со независна надворешна и одбранбена политика, САД ќе мора да ја преиспитаат својата традиционална политика кон Европа. Вашингтон повеќе нема да може автоматски да претпоставува дека европските држави секогаш ќе ги следат американските позиции во односите со трети земји. Тоа беше пологично во времето на Студената војна, кога заедничката закана од Советскиот Сојуз ја обединуваше западната алијанса. Денес, меѓутоа, економските интереси, историските искуства и геополитичките приоритети на Европа и САД не секогаш се совпаѓаат.

Во самите САД постојат спротивставени ставови за иднината на трансатлантските односи. Еден дел од американската јавност и политичка елита смета дека Европа треба да преземе поголема одговорност за сопствената безбедност, а Америка да го намали своето воено и политичко ангажирање на континентот. Други, пак, сметаат дека САД не треба да се откажат од лидерската улога во НАТО и дека секој обид за создавање автономна европска одбранбена структура мора внимателно да се контролира, за да не се поткопа единството на Алијансата.

Токму тука се наоѓа главната противречност во американскиот однос кон Европа. Од една страна, САД често бараат од европските сојузници да издвојуваат повеќе средства за одбрана и да преземат поголема одговорност. Од друга страна, кога Европа зборува за стратешка автономија, дел од американските политички кругови тоа го доживуваат како предизвик за американското лидерство. Така се создава парадокс: од Европа се очекува да биде посилна, но не премногу самостојна.

Ниту за Европа, ниту за САД не би било корисно ваквата дилема да се претвори во отворено ривалство. Посилна европска одбранбена способност не мора да значи слабеење на НАТО. Напротив, доколку е добро координирана, таа може да ја засили Алијансата, да ја намали прекумерната зависност од американските ресурси и да овозможи поправедна поделба на товарот меѓу сојузниците. Проблемот би настанал доколку европската автономија се развива како алтернатива на НАТО, а не како негово европско зајакнување.

Затоа иднината на европската безбедносна архитектура ќе зависи од способноста да се најде рамнотежа меѓу две цели: Европа да стане поспособна и посамостојна, но без да го уништи трансатлантското партнерство што со децении претставуваше основа на нејзината безбедност. НАТО се наоѓа во процес на приспособување кон нови закани, нови членки, нови технологии и нови геополитички ризици. Во такви услови, секој европски одбранбен проект мора да биде внимателно осмислен, за да не создаде поделби во рамките на западниот сојуз.

Европската интеграција останува историски успешен проект, но нејзината иднина не е лишена од ризици. Длабоката политичка и воена интеграција може да ја направи Европа посилна, постабилна и посамостојна. Но доколку се спроведува без јасна стратегија, без демократска легитимност и без внимателно усогласување со НАТО, таа може да произведе нови конфликти — меѓу самите европски држави, меѓу ЕУ и САД, како и меѓу Европа и другите големи сили.

Оттука, главното прашање не е дали Европа треба да биде посилна. Прашањето е каква сила сака да биде: федерален геополитички актер што ќе се натпреварува со САД, автономен но сојузнички партнер во рамките на поширокиот Запад, или лабав сојуз на држави што ќе продолжи да зависи од американската заштита. Одговорот на ова прашање ќе ја одреди не само иднината на Европската Унија, туку и идниот баланс на силите во светот.