Манастирите во Бугарија – палени и рушени, но опстанале низ вековите

Бугарија ги зачувала низ вековите своите манастири – исклучително богатство, кое претставува едно од огромните достигнувања на бугарскиот народ, кој преживеал секакви напади во својата илјадогодишна историја, пишува БГНЕС.

Најпознатите манастири Бугарија се најмалку дваесет на број и собираат луѓе од сите делови на земјата, а исто така и многу странци.

Започнуваме со бугарскиот бисер: Рилскиот манастир.

Основан во првата половина на Х век од небесниот заштитник на бугарскиот народ, преподобниот Јован Рилски, манастирот и денес е лулка, столб и чувар на бугарскиот дух и народност. Од XI век до денес во манастирската библиотека се чуваат книжевни споменици, како глаголичкиот препис на прочуеното „Наставление“ на св. Ефрем Сирин, кои сведочат за непрекината книжевна дејност. Во 1334 – 1335 година струмичкиот протосеваст Хрельо, дарежлив дарител на Хилендарскиот манастир, изградил заштитна кула, монашки ќелии и храм, кој бил на местото на денешниот, изграден во 1834 година. За време на турското ропство (XV – XIX век) Рилскиот манастир станал центар на духовно, културно и книжевно самозачувување и возобновување на бугарскиот дух и народност. Откако била запалена Трновската книжевна школа, таа се преселила во рилската обител. Рилската библиотека била возобновена и збогатена со нови ракописи.

За време на Преродбата (XVIII – XIX век) во Рилската обител се отвориле школи и училишта. Истакнатиот книжевник и игумен на манастирот (од 1860 до 1864 година) јеромонах Неофит Рилски – Патријарх на бугарската педагогија, подготвувал учители и духовници за целата земја.

По ослободувањето на Бугарија од турското ропство, духовниот живот во обителта продолжил да цвета, а нетлените мошти на св. Јован Рилски и денес се извор на утеха, чуда и небесна помош за оние што пристапуваат кон нив со вера.

Бачковски манастир „Успение на Пресвета Богородица“

Бачковскиот манастир е вториот по големина и значење бугарски манастир. Сместен е на мала тераса, од десната страна на поречието на реката Чепеларска, до селото Бачково, на 10 км од Асеновград и 30 км од Пловдив. Манастирскиот комплекс зафаќа површина од речиси 8000 м² и е на надморска височина од 440 м. Се состои од два двора и четири цркви. Манастирот има и 13 параклиси – 8 во Асеновград и неговата околина, и 5 во близина на манастирот и покрај патот за Асеновград. Во непосредна близина се наоѓа биосферниот резерват „Црвениот ѕид“, каде што живеат ретки видови животни. Манастирот е прогласен за национален споменик на културата.

Тројански манастир „Успение на Пресвета Богородица“

Тројанскиот манастир „Успение на Пресвета Богородица“ не е само најголемиот старопланински манастир, туку и третото по големина духовно средиште во Бугарија. Уште во 1830 година бил прогласен за ставропигијален, односно директно потчинет на Патријаршијата, а не на локалниот владика – статус кој го задржува и денес.

Манастирскиот комплекс е сместен на живописниот брег на реката Црни Ос’м, до селото Орешак, на 10 км од градот Тројан.

Манастирската хроника сведочи дека е изграден во 1600 година. Со основањето на манастирот била изградена и мала дрвена црква „Раѓање на Пресвета Богородица“. Околу 1780 година оваа црква била преработена во камена, а за време на игуменот Паисиј (1785–1817) повторно била проширена. Во 1835 година во манастирот се издигнал нов храм – црквата „Успение на Пресвета Богородица“.

Тројанскиот манастир бил жариште на бугарското просветителство и книжевност. Тука во 1765 година било отворено првото монашко училиште, а во 1869 година тоа прераснало во световно училиште, во кое учеле деца од блиските села. Во 1871 година Васил Левски го основал во манастирот првиот во земјата монашки револуционерен комитет.

Денес во манастирската црква се наоѓа гробот на еден од бугарските патријарси – Максим (1914–2012). По негова изрична желба, тој бил погребан во неговата сакана Тројанска обител – местото каде што ги поминал своите послушнички години.

Дрјановски манастир „Св. Архангел Михаил“

Манастирот „Св. Архангел Михаил“ е основан во времето на Втората бугарска држава – на почетокот на XII век, во месноста Црквиштето, во непосредна близина на летната резиденција на бугарските цареви од Асеновата династија. За време на турското ропство, манастирот двапати бил разрушен и ограбен (XIV и XVII век), но секогаш брзо бил обновуван за да остане цврста тврдина на бугарскиот дух. На сегашното место е возобновен во 1845 година, кога била изградена малата, вкопана во земјата црква „Св. Архангел Михаил“. Таа е камена, без купола, со осумаголна камбанарија. Еднокорабната црква „Успение на Пресвета Богородица“ е од 1861 година, а иконостасот бил изработен во 1876 година од Н. Јонков.

Манастирот бил тврдина и засолниште на бугарските преродбеници и револуционери. За време на националноослободителните борби, неколкупати го посетувал отец Матеј Преображенски (Миткалото), а во 1871 година и Васил Левски. Во 1876 година, за време на Априлското востание, тука се засолнила четата на поп Харитон, заедно со учеството на Бачо Киро. По деветдневни борби со многубројна турска војска, четата била разбиена, а манастирот – запален и разрушен до темел. Повторно е возобновен во 1880 година, а во 1897 година, на местото на црквата „Успение Богородично“ (изградена во 1861 г.), бил издигнат споменик-костурница на загинатите востаници.

Манастирот е активен, машки. Денес претставува една од најпочитуваните светињи во Бугарија, национален историски споменик и омилена туристичка дестинација.

Черепишки манастир

Манастирот е изграден во времето на цар Иван Шишман, според документ од 1392 година, кој се чува во Софискиот црковен историски и археолошки музеј. Според локалната легенда, името на манастирот потекнува од белеењето на коските на загинатите воини во една значајна битка меѓу војските на цар Иван Шишман и турските освојувачи во овој крај.

Во времето на Османската империја, светата обител неколкупати била запалена и опустошена, напуштана од монасите и повторно изградена. Кон крајот на XVI век, била обновена од познатиот живописец и книжевник св. Пимен Софиски, кој останал во неа до својата смрт во 1610 година, како што пишува во неговото житие и во „Историја славјанобугарска“. Св. Пимен ја уредил обителта по примерот на манастирот „Зограф“ на Атон. Фрески од прочуениот иконописец можат да се видат во најстарата зграда – црквата „Свето Успение на Пресвета Богородица“, изградена во XIV век. Ѕидовите на црквата се дебели околу еден метар, како резултат на повеќекратното зајакнување во времето на турското владеење. Тука се чуваат и моштите на светите бесребреници браќата Козма и Дамjан, за кои се верува дека имаат сила да лекуваат.

За време на Преродбата, манастирот се претвора во просветно средиште со своето келијно училиште, во кое се препишувале и пишувале книги, житија и евангелија. Тука се создадени и некои од највредните бугарски средновековни книжевни дела – Черепишкото евангелие, Данаиловото евангелие, Апостол на книжевникот Јаков, како и збирката со поуки на поп Тодор – „Маргарит“. Во 1797–1798 година, во манастирот се засолнил прогонетиот од крџалиските напади Софрониј Врачански. Манастирските легенди раскажуваат дека во текот на 24 дена, големиот јерарх на бугарската црква наоѓал засолниште во една од многуте пештери крај манастирот, наречена денес „Софрониева“ (Врачанска 1936).

Под костурницата се наоѓа и „Вазовата тераса“ – омилено место на патријархот на бугарската литература Иван Вазов. Манастирот бил омилено место и на Алеко Константинов, кој тука го напишал својот познат патепис „Бугарска Швајцарија“.

Преображенски манастир „Преображение Господне“ – Велико Трново

Сместен е на 7 км од Велико Трново, во пределот Дервента, под пештерите на карпестиот венец на Белјаковското плато. Основан е во XI век како метох на Ватопедскиот манастир на Атон, а автономија добил околу 1360 година, кога царицата Теодора-Сара и нејзиниот син цар Иван Шишман дале значителни средства за неговата реконструкција и обнова. Поради тоа, манастирот се нарекува и „Сарин“ или „Шишманов“ манастир. На сегашното место бил изграден и обновен во 1825 година од рилскиот монах отец Зотик.

Манастирските згради се распоредени во правоаголник околу двор со калдрм, засенет од стари лозници. Главната црква „Преображение Господне“ започнала да се гради во 1834 година од мајстор Димитар Софијанлијата, учесник во Велчовата завера (1835 г.). По неговото погубување, работата ја продолжил мајстор Колјо Фичето, кој го завршил и останатиот дел од манастирот. Стенописите во главната црква (1849–1851 г.) се дело на самоковскиот мајстор Захариј Зограф. Големите икони од иконостасот се исто така негови, а на храмовата икона „Преображение“ во долниот десен агол го оставил својот потпис. Во северозападниот агол на женскиот дел на црквата тој насликал свој автопортрет до светите браќа Кирил и Методиј. Иконостасот е изработен од тревненски мајстори, а особено убава е ажурната резба на царските двери.

Соколски манастир „Успение на Пресвета Богородица“ – Габрово

Манастирот е основан во 1833 година од архимандрит Јосиф, кој подоцна станал познат во борбата за црковна автономија како унијатски архиепископ Јосиф Соколски. Тој дошол тука од Тројанскиот манастир заедно со јеромонах Агапиј. До влезот на блиската пештера изградиле мала дрвена црквичка, а следната година, со средства и помош од жителите на блиските села Етъра и Нова Махала, на истото место изградиле голем храм.

Храмот е еднокорабен, едноапсиден, со една купола и со отворен притвор – значаен споменик на бугарската преродбенска архитектура. Во 1862 година поп Павел Зограф и неговиот син Никола од с. Шипка ги украсиле со фрески наосот и пространиот нартекс. Цртањето на фреските продолжило во 1935 година. Во 1836 година во манастирот било отворено келијно училиште, кое подоцна станало образовен центар, каде што учителствувал и Неофит Бозвели.

Соколскиот манастир играл активна улога во националноослободителните борби. На 31 јули 1856 година таму се сместила четата на Капетан Дедо Никола, со намера да го претвори манастирот во центар на востанието. За време на Априлското востание, на 1 мај 1876 година, тука била формирана четата на војводата Цанко Дјустабанов. Васил Левски исто така нашол засолниште во манастирот. Во параклисот се сочувани иконите на Св. Богородица и Исус Христос, насликани од Захариј Зограф (1810–1853).

Роженски манастир „Свето Рождество на Пресвета Богородица“

Роженскиот манастир „Свето Рождество на Пресвета Богородица“ се наоѓа околу 1 км источно од селото Рожен и 8 км во истата насока од најмалиот град во Бугарија – Мелник. Сместен е во југозападните падини на Пирин планина, во близина на живописните Мелнишки пирамиди.

Роженскиот манастир е најголемиот манастир во Пиринскиот крај и е еден од малкуте добро сочувани средновековни бугарски обители.

Податоци за неговото основање и најраната историја речиси и да нема. Според некои грчки истражувачи, манастирот бил создаден уште во XII век. Во бугарската историска наука е прифатена тезата дека Роженскиот манастир е основан на почетокот на XIII век. Најверојатно, тој веќе бил активен во тоа време, кога Мелничката околија, заедно со целата денешна Југозападна Бугарија, била управувана од деспот Алексиј Слав – внук на бугарскиот цар Калојан.

Судбината на манастирот при освојувањето на Мелник од страна на Османлиите кон крајот на XIV век, како и во првиот век од османското владеење, останува непозната. Најраниот податок од овој период е писмо на Цариградскиот патријарх Јеремија I (1522–1546), со кое се потврдуваат правата на обителта врз две мелнички цркви – „Св. Богородица Кехаритомени“ и „Св. Архангел“. Во тоа време, Роженскиот манастир се наоѓал во дијецезата на Цариградската патријаршија.

Друго сведоштво за постоењето на манастирот во тие мрачни времиња, каде за првпат се споменува со сегашното име „Богородица Розинотиса“ (Роженски), е грчки ракопис – Октоих од 1551 година, препишан од тогашниот игумен, јеромонах Козма. По голем пожар во втората половина на XVII век, во кој изгореле дел од манастирскиот комплекс и веројатно библиотеката, манастирот западнал во тешка состојба. Тоа се случило по архиерејството на Мелничкиот митрополит Силвестер (1661–1667). Обителта била обновена на почетокот на XVIII век со финансиска помош од богати Бугари од целата земја.

Во првата половина на XVIII век, Роженскиот манастир веќе бил економски зајакнат и имал можност да спроведе поголеми обновувања. Манастирскиот комплекс се состои од соборна црква со параклис, параклис–костурница, стопански и станбени згради.

Во сегашниот облик манастирот е оформен во периодот XVI–XVIII век. Живеалиштата, подредени во неправилна шестоаголна форма, го опкружуваат убавиот двор, во чии средиште е сместена манастирската црква.

Арбанашки манастир „Св. Успение на Пресвета Богородица“

Арбанашкиот манастир „Св. Никола Чудотворец“ е сместен во долот на југозападниот крај на селото Арбанаси.

Неговото основање се поврзува со црковната градителска дејност за време на владеењето на Асеневци, во XIII век. По падот на Бугарија под турско ропство, манастирот повеќепати бил ограбуван и запален. Во 1717, 1729 и 1744 година обителта запустела поради чумни епидемии. Во 1798 година била повторно запалена од крџалиските банди, а по две години обновена од локалното население.

Во 1833 година, по иницијатива на енергичниот отец Зотик – игумен на Преображенскиот манастир – и со средства собрани од жителите на Велико Трново, Горна Орјаховица, Љасковец, Арбанаси и околните села, било извршено ново обновување на обителта. Дедо Зотик бил возобновител и на Преображенскиот манастир и духовен наставник на сестринството во Арбанашкиот манастир „Св. Никола“. Починал за време на чумна епидемија. Зотик бил еден од ретките монаси кои се осмелувале да служат на црковнословенски јазик – нешто што не се практикувало во православните бугарски цркви и манастири со векови по османското поробување.

Во 60-тите години на XIX век, во манастирот живееле околу 40 монахињи, кои се занимавале со ткаење шајак и черги, плетење чорапи и други занаети. За време на Априлското востание, по препорака на Матеј Преображенски и јеромонах Харитон, монахињите ткаеле шајак и изработувале облека за востаниците од Првиот револуционерен округ.

По Ослободувањето, манастирот повторно бил обновен и проширен, а неговата црква станала првата и единствена со купола во Арбанаси.

Во манастирот престојувале и бугарските владетели цар Фердинанд и цар Борис III. Просториите во кои тие живееле за време на престојот се сочувани и денес во речиси автентична форма и се претворени во музеј.

Драгалевски манастир „Св. Богородица“

Драгалевскиот манастир „Света Богородица“ се наоѓа на 3 км јужно од с. Драгалевци, во падините на планината Витоша.

Манастирот е еден од малкуте слични обители кои формирале венец околу Софија – таканаречената Витошка (Софиска) Света Гора. Уживал голема популарност и бил водечки меѓу своите побратими.

Најстарите записи сведочат дека манастирот бил основан од цар Иван Александър (1331–1371) во 1345 година. Подоцна добил многу привилегии од неговиот син, цар Иван Шишман (1371–1393). Од тоа време е споменат како „Витошка Пречиста Св. Богородица“. Манастирот бил директно потчинет на Трновскиот патријарх. Се развил во обемна манастирска обител и бил нарекуван „Царски манастир“. По освојувањето на Софија од Османлиите во 1382 година, запустел и бил запален, но подоцна ја обновил својата дејност како важен книжевен центар, а во втората половина на XV век бил целосно возобновен.

Во 1476 година, софискиот првенец Радослав Мав’р направил дарение и црквата „Св. Богородица“ била обновена и добила фрескопис. За тоа сведочи натписот над влезната врата, каде што се споменати Мав’р, неговата сопруга Вида и синовите Никола и Страхил.

Во XV–XVI век, манастирот се оформил како значаен книжевен центар. Во денешниот изглед, Драгалевскиот девически манастир претставува комплекс од црква, станбени и стопански згради. Од стариот манастирски комплекс е сочувана само црквата – еднокорабна и едноапсидна градба. По тип и конструкција, таа припаѓа на групата сродни цркви во Софија и Софискиот регион, кои се појавиле во XV век – како црквите на Кремиковскиот и Карлуковскиот манастир, софиската црква „Св. Петка Самарџијска“, црквата „Св. Петка“ во с. Балша и други подоцнежни во долината на реката Струма.

Гложенски манастир „Св. Георги Победоносец“

Еден од најинтересните старопланински манастири е Гложенскиот, кој се наоѓа на околу 10 км од селото Гложене, во Тетевенскиот Балкан. За разлика од другите, тој не е скриен во пазувите на планинските венци, туку е сместен на висока камена тераса, одвоена од околината со стрмни и вертикални карпи.

Манастирот е изграден во XIII век, а обновен во XV–XVI век. Привлекувал посетители од Букурешт, Фокшани и Крајова во Романија. Според непотврдено писмено предание, го основал киевскиот кнез Георги Глож, кој, прогонет од Татарите, се населил во овој крај со дозвола на цар Иван Асен II. За време на османското владеење манастирот западнал, но пред XIX век повторно се претворил во културно-просветно средиште.

Првобитната манастирска црква била сериозно оштетена при двата силни земјотреса во 1904 и 1913 година. Сегашниот храм е изграден во 1931 година на местото на црквата уништена од земјотресот во 1913 година. Прочутата чудотворна икона на Св. Георги (XIII век), донесена од кнезот Глож од Киевско-Печерската лавра, денес се чува во Ловчанската митрополија, а во манастирската црква има нејзина копија. Манастирот бил посетуван и од Васил Левски, кој основал револуционерен комитет во с. Гложене.

Шипченски манастир „Рождество Христово“

Шипченскиот манастир „Рождество Христово“ се наоѓа во јужното подножје на Шипченската планина (дел од Стара планина), во северозападните предели на град Шипка, на 12 километри северозападно од Казанл’к.

Манастирот е изграден во чест на загинатите руски војници и бугарски ополченци во Руско-турската војна за ослободување на Бугарија (1877–1878). За изградбата на храмот, по иницијатива на гроф Игнатиев и Олга Скобелева – мајка на прочуениот руски генерал-мајор Михаил Скобелев – уште во 1879 година бил основан помошен комитет. Апелот до рускиот народ за донации донел за само една година 700 000 златни рубли, а во кампањата се вклучиле и многу Бугари. Со одлука на бугарската Влада бр. 33 од 1970 година, манастирот е прогласен за историски споменик на културата од национално значење, а подоцна станува дел од историско-архитектонскиот резерват „Шипка–Бузлуджа“.

Гигински манастир „Св. Св. Козма и Дамјан“

Манастирот се наоѓа 60 километри западно од Софија, над селото Гигинци, западно од град Перник. Сместен е во подножјето на црногорскиот врв Китка (1118 м надморска височина). За време на османското владеење обителта била двапати разрушена, а во почетокот на XIX век, монаси од Хилендарскиот манастир на Света Гора ја возобновиле на сегашната локација, близу до извор со лековита вода. Тие основале келијно училиште каде што децата од околните села учеле веронаука, читање и пишување. Со помош на локалното население биле изградени конаците, стопанските објекти и сегашната црква, изградена во 1814 година – највредната зграда во манастирот.

Руенски манастир „Св. Јован Рилски“ – Скрино

Руенскиот манастир „Св. Јован Рилски“ се наоѓа околу 2 км југозападно од селото Скрино, во прекрасен предел меѓу северните падини на планината Руен. Тој е еден од малкуте новоизградени манастири во Бугарија. Обителта е сместена во букова шума со вековни дрвја од редок растителен вид – царски лешник. Од дамнина, местото каде што се наоѓа манастирот било познато како Црквеник/Црковнико. Пред изградбата на новиот комплекс, на урнатините на стара средновековна црква имало мал параклис „Св. Јован“, каде што мештаните палат свеќи и се собираат на Очовден (19 октомври, нов стил) – денот на Св. Иван Рилски. Денес манастирот е постојано активен и населен од двајца монаси, а е отворен за посетители секој ден.