СОВРЕМЕНИОТ МАКЕДОНСКИ ИДЕНТИТЕТ НЕ Е НАЦИОНАЛНО-ДЕМОКРАТСКИ ТУКУ НАЦИОНАЛИСТИЧКИ-ТОТАЛИТАРЕН

Современиот македонски идентитет е „замислен“ и „конструиран“, според познатата дефиниција на Бенедикт Андерсон. Секоја модерна нација е конструирана на овој начин од нејзините национални лидери – според оваа теорија. Сепак, останува да се види дали ова создавање на замислената национална заедница се одвива „оддолу нагоре“ или, обратно, „од горе надолу“, т.е. преку притисок од државната власт. Нормалниот процес на постепено етничко и национално идентификување се одвива од дното нагоре – така се појавуваат сите европски нации. Познати се два исклучоци – северномакедонскиот национален идентитет во поранешна Југославија и молдавскиот во поранешниот СССР.

Нема ни трага од поинаков македонски идентитет од бугарскиот, секако до Балканските војни и до почетокот на Втората светска војна. Покрај тоа, сите меѓувоени европски етнолози и истражувачи го третираат населението во рамките на Југославија, имено во Вардарска Македонија и источните и јужните делови на Моравија и Тимошко во „стара Србија“ како „бугарско национално малцинство“. Како такво го третираат српски документи од тоа време, грчки документи од јужна Македонија, припоена кон Грција, како и документи на дипломати од сите европски земји и Турција.

Сепак, има нов македонски идентитет и тој е „замислен и конструиран“ заради трагични и трауматски политички пресврти, главно за генерациите родени помеѓу дваесеттите и четириесеттите години од минатиот век. Тој е замислен и вештачки создаден претежно од владејачката тоталитарна комунистичка држава Југославија врз многу јасна просрпска, пројугословенска и антибугарска основа.

„Замислувањето и конструкцијата“ на бугарскиот национален идентитет започнале како процес во рамките на Отоманската империја во големите историски области на Мизија, Тракија и Македонија, каде што бугарската етничка компонента се населила помеѓу 7 и 9 век. Процесот на етничка идентификација продолжил сè до периодот околу почетокот на просветителството, кога започнал процесот на национално идентификување и формирање на современи европски нации.
Процесот на национална идентификација во Европа постепено завршил во периодот од крајот на Наполеоновите војни и крајот на XIX-тиот век.

Бугарскиот национален идентитет е формиран главно по Кримската војна и особено во деценијата помеѓу формирањето и признавањето на Бугарската егзархија, т.е. помеѓу 1860 година и 1870 година.
Возобнувувањето на бугарската држава со одлуките на Берлинскиот конгрес во 1878 година е само последица на оваа веќе национално одвојување.
Но, кои се нејзините граници?
Два фундаментални документи се неспорни – Ферманот од 1870 година, со кој се дефинирани границите на Независната бугарска црква и одлуките на Цариградската амбасадорска конференција за формирање на две автономни бугарски области.

И според ферманот на султанот од 1870 година и според одлуките на Големите сили во Цариград од зимата на 1876-1877 година, областите каде што најмалку две третини од христијанското население се самоидентификувале како Бугари се: Добруџа, Мизија, Ниш и Софија Санџак, Северна и Централна Тракија, Странџа, Родопите и Вардарска Македонија.
Постои и трет основен документ – дефинираните граници на бугарското автономно кнежевство во прелиминарниот договор потпишан во Сан Стефано меѓу Руската и Османлиската империи. Сепак, овој договор ги крши договорите на Руската империја со другите големи сили – особено со Австро-Унгарија и Велика Британија, според кои ќе има автономно бугарско кнежевство само помеѓу Дунав и Стара планина, со што се поништува османлискиот и европски консензус за ова. „Каде е Бугарија“. Отежнувачка околност е што овој прелиминарен и неприфатлив договор за другите Големи сили ги дава на бугарското кнежество Егејска, Јужна Македонија и Источна Албанија, каде бугарското население е малцинство на штета на бугарските земји – Ниш-Моравскиот Санџак и Северна Добруџа , коишто се наоѓаат соодветно во Србија и Романија.
Податоците за самоопределување на населението во историскиот регион Македонија до пресрет на Балканските војни се ненадминливи. Христијаните што зборуваат бугарски се самоидентификуваат како Бугари, а не како Македонци, со толку исклучоци колку што има луѓе во денешна Бугарија кои се самоидентификуваат како Тракијци, Добруџанци или Шопи (но не и како Бугари!).
Со ферманот на султанот се утврдени границите на Бугарската егзархија по нешто невидено во тоа време не само за Отоманската империја – се одржува референдум меѓу христијанското население во европскиот дел на империјата. Како резултат на ова самоопределување, Бугарската егзархија ги вклучува оние територии во кои две третини од христијанското население се самоидентификува со Бугарската егзархија. Дефинитивно ова не е само религиозно, туку и национално самоопределување едноставно затоа што Вселенската патријаршија Бугарите ја сметаат за претежно грчка, т.е. проголтана од етнофилетизам, за што патријаршистите и Грците ги обвинуваат Бугарите (а не „Македонците“ затоа што половина од бугарските црковни дејци егзархисти се од македонските земји). Во тоа време во Истанбул живееле околу 50 000 Бугари – а повеќе од половината од нив доаѓале од Македонија.

Второто признавање на бугарскиот карактер на Вардарска Македонија произлегува од одлуките на Цариградската конференција во зимата на 1876-1877 г. Големите сили му ги претставиле своите барања на Султанот за формирање на два автономни бугарски региони – Исток и Запад. Западот ја вклучува цела денешна Вардарска Македонија (заедно со Лерин и Костур во денешна Грција), Моравија со градовите Ниш, Пирот и Врање – во денешна јужна Србија, па дури и источниот дел на денешно Косово , каде мнозинското население е албанско.
Во поголемиот дел од современата географска област на Македонија – без нејзините крајни јужни и крајни западни делови, каде што Бугарите коегзистираат со Грци, Турци и Албанци, врз основа на заеднички јазик, територија и етнички идентитет, бугарската нација се градела повеќе од 11 векови. Затоа, кога ќе дојде време тоа да биде национално „замислено“ во дваесеттиот век, ова не наидува на никаков отпор кај населението ниту во Тракија ниту во Македонија.
За жал, толку голема независна држава не е од корист за никого – ниту за големите сили, ниту за соседите на Бугарија.

Раздвојувањето на Македонија од Слободна Бугарија, обединета во 1885 година со османлиската провинција Источна Румелија, предизвикува идни противречности. Од една страна, Македонија станува клучен знак за повик на бугарското национално обединување. Од друга страна, во османлиската провинција постојат процеси на диференцијација од идејата за цела Бугарија, едноставно поради силниот отпор на сите политички фактори – од османлиската влада, до соседите Грција и Србија и буквално сите други големи сили, предводени од Руската империја.

Геополитичкиот фактор во овој случај е непопустлив – Бугарија не може да им се спротивстави на сите за да постигне национално обединување. „Македонското прашање“ не е чисто бугарско, туку меѓународно прашање. Не поради фактот дека географската област на Македонија е мултинационална – во крајните јужни делови на Беломорието грчките и турските елементи заедно доминираат, во западниот дел албанците доминираат, турската етничка компонента, заедно со муслиманите достигнуваат повеќе од една четвртина од населението.Останатите малцинства живеат на македонските граници – главниот град на регионот Солун е главно еврејски град, Ерменци, Власи, Цигани и други ја надополнуваат шарената етничка слика. Бугарските христијани се околу две третини во Вардарска Македонија и до една третина во денешна Беломорска Македонија.

Ниту една голема сила, особено Русија, нема интерес од обединувањето меѓу Бугарите во Бугарија и во Македонија. Ова се разбира веднаш по обединувањето на Кнежеството со Источна Румелија. Прво Стамболов (а по него и Гоце Делчев) сфаќа дека македонското прашање не е чисто бугарско, туку меѓународно прашање и затоа ги отфрла револуционерните авантури за присилно пристапување на Македонија кон Бугарија, сфаќајќи дека тоа ќе доведе до катастрофа поради отпорот не само на Отоманската империја, но особено отпорот на Србија, Грција и Руската империја, која во тоа време веќе сонувала да го окупира целиот црноморски регион на Романија и Бугарија за да го отвори својот пат кон Цариград и каналите Босфор и Дарданели .
Од оваа гледна точка, стратегијата што ја преземале бугарските дејци од слободна Бугарија и од Македонија по владеењето на Стамболов е фатално погрешна. Ова се манифестираше за време на Балканската војна, кога бугарската армија се бореше со главните сили на Отоманската империја пред нејзиниот главен град Истанбул, додека во истото време Србите и Грците ја „ослободуваа“ Македонија. Јасно е дека ќе следи катастрофа кога, за време на неизбежната втора балканска војна, сите соседи на Бугарија ќе ја нападнат од Запад, Север и Југ.
Стратегијата на Србија и Грција во Македонија е јасна – асимилација на Бугарите и нивна трансформација во Срби и Грци. И додека Грците се успешни во ова – сепак Бугарите во Егејска Македонија се малцинство, претежно патријаршисти и гркомани, во Вардарска Македонија, Србија, која таму нема малцинство, освен мал број србомани, се потпира на терор, вооружена пропаганда, образовна асимилација и населување на Срби-колонисти. По Првата светска војна, оваа терористичка политика на Србија, како и политиката на бугарските влади по војната, доведува до оддалечување на Македонците од Бугарија и појавата на идеи за разделување. Но, ова е само почеток на процесите што не водат ниту кон србизација ниту кон „македонизација“ на мнозинството од населението во Македонија во периодот меѓу двете светски војни.
Затоа бугарските трупи што влегоа во Македонија на Велигден 1941 година беа пречекани како ослободители, а не како окупатори.
Вистинскиот почеток на македонскиот национален идентитет започна на крајот на Втората светска војна во комунистичка Југославија. Дури тогаш се поставени темелите на замислениот и конструиран од горе надоле нов македонски национален идентитет.

Како резултат на крајно трауматското историско искуство – фактот дека Бугарија губи 3 војни за национално обединување со Македонија во период од 20 години – се појавува можноста да се формира на антибугарски темел просрпски и прокомунистички, националистички македонски идентитет, што се темели на одлуките на АСНОМ .
Денес, овој нов идентитет се заснова на нова сопствена држава, нов свој официјален јазик и нова историја пренапишана во националистички дух.
Но, денес изненадува фактот на чудното речиси целосно совпаѓање на мислењето за македонското прашање на нашите либерални хуманисти – „анти-примордијалисти“ и антибугарските скопски примордијални националисти.

За каква наука можеме да зборуваме кога и едните и другите го негираат постоење на историски факти и „историска вистина“. За нив, секое толкување на фактите е научно, понекогаш комбинирано со нивно целосно негирање (како што рекол Сталин, ако нашата правда не одговара на фактите, уште полошо за фактите!)
Факт е дека Вардарска Македонија останува надвор од бугарската национална заедница и држава. Факт е дека постои модерна македонска нација, модерна македонска држава со нов национален идентитет со свој службен јазик. Но исто така е историски факт дека населението во Вардарска Македонија до Втората светска војна има бугарска самосвест и бугарски национален идентитет.
На дискусијата за идентитетите и бугарско-македонскиот спор на тркалезна маса на 27 јануари 2021 година, македонистот Стојко Стојков вели дека во битолскиот натпис, каде што трипати се споменува дека царот Јован Владислав бил Бугарин по потекло, бугарски цар што ја изградил тврдината. Битола за спас на Бугарите – Бугарите не биле етноним, туку политоним – како Римјанин На забелешката дека во бугарските средновековни извори на многу места се вели дека Бугарите ја победиле грчката, а не римската војска, одговорот бил дека Грци не било етноним, туку политоним. На прашањето – дали тогаш сегашниот Македонец, по истата логика, не е само политичко име, тој одговори дека тоа значело и националност и многу повеќе. И, дали тоа не значи етнографска група како тракиска, шопска и сл. – нема одговор.
За што шпекулираат постмодерните и исконските Македонци? Постојат шпекулации за примордијалистичката теза, која не прави разлика помеѓу античките и современите Македонци во РСМ, исто како што бугарските примордијалисти не прават разлика помеѓу античките, средновековните и современите Бугари, со други зборови, не се прави разлика помеѓу етничката и модерната нација.
Но, да се тврди дека Бугарите се само политичко име, но не и етноним во средниот век е доказ за недостаток на логика, бидејќи ако е само политичко име, на што се заснова? – на некоја чиста политичка територија, на мит, идеологија или на држава без население? Тогаш е чудно зошто македонистите прифаќаат дека ги има истите Македонци како етнички супстрат во антиката, во средниот век и повторно во 60-тите години на дваесеттиот век, што е целосна глупост. Постои етноним „Македонци“, но тие живееле во Тракија за време на Римската империја и Византија. Таков е императорот Василиј Втори, кој пред да стане Булгароубиец го добил прекарот Македонец затоа што потекнувал од тогашната географска област наречена Македонија!
Зошто денешните Македонци подигнаа споменик на „политонимот“ Самоил, а не на „нивниот“ човек Василиј Втори Македонец Булгароубиец?
Тешко дека може да има посоодветен споменик во денешната антибугарска република Скопје од овој споменик!
Но, сите овие факти јасно покажуваат дека насилно конструираниот македонски идентитет е националистички, а не национален, формиран за време на тоталитарниот комунизам, а не за време на демократија.

Автор: Момчил Дојчев, професор во Нов бугарски универзитет