(Видео) „Сведоштва на времето“: 80 години од спасувањето на бугарските Евреи

Еден од најтемните периоди во историјата е Втората светска војна и прогонот на Евреите. Милиони од нив загинаа во масовни гробници и концентрациони логори. Антисемитската идеологија добила интензитет и земјите кои се приклучиле на Силите на оската меѓу Рим, Берлин и Токио го усогласиле своето законодавство со законите на нацистичка Германија.

„ Германска војска која брои половина милион луѓе чека на реката Дунав и го прашуваат последниот бугарски преговарач за овие прашања, ген. Бојдев, пратеник на цар Борис III, пред влегувањето на Софија во пактот во јануари 1941 година: Дали Бугарија е пријател или непријател? Второто нешто што го кажуваат Германците е дека ги извршуваат наредбите на Фирерот и бугарското одбивање или обидите за неутралност, не можат да ги поништат тие одлуки. Т.е. влегуваме во пактот. Тогаш царот Борис III, за време на овие навистина последни преговори, бидејќи Бугарија неколкупати претходно се обидувала да го одложи влегувањето во пактот, на некој начин да се спротивстави, го потпишал указот за објавување на Законот за заштита на нацијата. Пред тоа законот бил усвоен од Народното собрание во декември 1940. Било јасно дека Германците ќе влезат во Бугарија, бидејќи секој може да види како градат понтонски мостови на Дунав. Тие доаѓаат во Бугарија поради британските трупи во Грција и доцнењето на Мусолини. Хитлер решил да му помогне и неговите трупи морале да поминат од некаде. Земјите низ кои можеле да поминат се Бугарија и Југославија“, вели Георги Боздуганов, истражувач и публицист.

Во тоа време, никој во Европа не можел да ја запре германската воена машина. Земјите до Бугарија кои не биле дел од Тројниот пакт трпеле огромни човечки и материјални загуби.

„Влегувањето на Бугарија во Тројниот пакт ја спаси земјата од пропаст и целосна пропаст. Да ја земеме Југославија – таа излегува подоцна од пактот затоа што има државен удар против кралот, тој бега итн. – според југословенските историчари, таму биле убиени 1.700.000 луѓе, а според американските 1.870.000 луѓе. Дали сфаќаме колку луѓе го загубиле својот живот? Во Грција само од глад умреле повеќе од 300.000 луѓе, бидејќи Германците им одзеле се – жито, животни, им одзеле се за што можеме да се сетиме. Вкупно загинале 600.000 луѓе. Влегувањето на Бугарија во овој пакт – колку и да звучи лошо од наша модерна гледна точка, бидејќи денес на овие настани гледаме со други очи – е спасоносен момент за Бугарија, но и за бугарските Евреи. Да ја окупираа Германците Бугарија, овде ќе останеа толку Евреи колку во Југославија. Ниту еден“, вели Боздуганов.

Во својата книга „Речиси невозможно“, плод на долгогодишен труд, Георги Боздуганов објавува факти, од кои речиси 80-90% се целосно непознати досега. До нив стигнал со истражување на архивите во Германија, Обединетото Кралство, Швајцарија, Израел и Бугарија.

„Во овој авторитарен режим, царот Борис Трети го има последниот збор за сите прашања, а многу често и првиот. Тој и тогашната бугарска влада биле цврсто решени да ги спасат сите Евреи – бугарските и тие од странство – кои се наоѓаат на територијата на Царство Бугарија. И тие се спасени! И не само тоа, туку бројот на спасени Евреи се зголемувал. На крајот на војната, според документите што ги објавив во мојата книга „Речиси невозможно“, тоа е докажано. Едните се од конзисторијата, а другите се од една сериозна анализа на четворица американски автори обjaвена во книга за Евреите во советските сателитски држави. Истата е нарачана и финансирана од Американскиот еврејски комитет, т.е. овие четворица автори не биле случајни луѓе. Третиот документ е извештај на Државната безбедност од 1945 година, во кој се користат полициски податоци од 1943 година, според кои во Бугарија има 56.900 Евреи. Да не забораваме дека Германците бараат депортација на 48.000 затоа што користат податоци од еден попис од 1930-тите. Како и да се направат пресметките, ова зголемување не може да се заснова на природен пораст на раѓањата. Јасно е дека во Бугарија пристигнуваат и други странски Евреи, кои живеат овде со надеж дека Бугарија ќе ја зачува својата политика и тие ќе го избегнат кошмарот и ужасот што нацистите го создале во Европа“, додава Боздуганов.

Како и со сè што вклучува политичко дејствување во Бугариja, се појавуваат контроверзии и поделби. Не е исклучок и прашањето кој ги спасил бугарските Евреи.

„ Овде се појавуваат споровите со кои се бориме веќе децении. Пред 1989 година немаше спорови, Тодор Живков ги спасил Евреите. Имаше филм „Ешалоните“ што го прикажуваше тоа, а Живков беше номиниран за Нобелова награда, која никогаш не ја доби. Сега, сепак, има една многу сериозна контроверзија во последните 30 години: Кој ги спаси Евреите? Ги спасил тој што бил на власт! Веќе на 16 февруари 1943 година, еден месец пред акцијата на Димитар Пешев, проследена со достоинственото делување на Црквата, премиерот Богдан Филов го повикал германскиот амбасадор во нашата земја Адолф Бекерле и му го кажал следново: „Бугарските Евреи ќе бидат мобилизирани и ќе работат. за бугарскиот национален интерес“. Нема протерување, депортација или нешто слично. Го објавив тоа и секој може да го види. Документот во бугарските архиви исчезна, но остана во германските. Извештајот на Бекерле ја опишува оваа средба и тоа е првото нешто што го прави цар Борис III“, вели Георги Боздуганов, истражувач и публицист

На 10 март 1943 година Бугарската православна црква, во лицето на митрополитот софиски Стефан и митрополитот пловдивски Кирил, презедоа акција против депортацијата на стотици Евреи од Пловдив. Во исто време, потпретседателот на Народното собрание Димитар Пешев и 43 пратеници во бугарскиот парламент го откриваат тајниот договор меѓу Бугарија и Третиот рајх за депортација на десетици илјади Евреи и ги уништуваат плановите на нацистичка Германија. Овие акции на бугарското општество му помогнале на цар Борис III.

„Нему му требала сериозна јавна поддршка за да му покаже на светот и особено на нацистите дека во Бугарија нема антисемитизам, бугарскиот народ е многу толерантен и добро расположен кон Евреите. Сепак, работите стануваат потешки, Белев (забелешка уред. Александар Белев – главен комесар во Комесаријатот за еврејски прашања) и Данекер (Теодор Данекер, висок нацистички функционер, советник за „еврејското прашање“ во германската амбасада во Софија од јануари до септември ) работат против него 1943). Белев де факто делувал како германски платеник во текот на целиот период, нацист по убедување, антисемит. Сакал да ги депортира Евреите од Беломорска Тракија и Вардарска Македонија и што е можно повеќе Евреи од Бугарија. Неговите првични планови биле за 8.000 луѓе. На 31 март 1943 година, цар Борис III отишол во Берлин, се сретнал со Хитлер и Рибентроп и директно им ја кажал својата конечна одлука – Евреите нема да бидат депортирани, 25 илјади луѓе ќе бидат искористени за изградба на патишта, изградба и мелиорација, што се случува со неа. И толку!“, вели Боздуганов.

Од почетокот на војната во 1939 година, започнала масовна миграција на Евреите од Западна и Централна Европа во другите делови на светот, во потрага по спас од нацистите. Малку познат факт е дека бугарската влада игра важна улога во овој процес со издавање транзитни визи.

„Евреите емигрирале со бугарски бродови, со странски бродови, но под бугарско знаме, со бугарски возови и бугарски транзитни визи – преку Бугарија во Турција, Истанбул и оттаму во Палестина. Таму, сепак, наидоа на многу големи тешкотии од страна на Англичаните. Нивната политика е да се зачува Британската империја и во неа да нема судири меѓу Арапите и Евреите во Палестина. Затоа воведуваат т.н „принцип на квоти“ со издавање на одреден број потврди секоја година, за не повеќе од 10.000 Евреи. На крајот на војната останале три илјади неискористени потврди. Британците на секој начин ја спречувале слободната имиграција на Евреите. Сепак, Бугарија успеала да насели повеќе од 11 илјади Евреи од Западна и Источна Европа тероризирани од нацистите. Нивниот број според мене е многу поголем, но тоа можам да го докажам само со документи“, вели Боздуганов.

Со години во Бугарија се води спор за улогата на бугарската влада во депортацијата на над 11.000 Евреи од Беломорието и Вардарска Македонија.

„Не постои ниту еден документ со меѓународна правна сила, дури ни меѓу Бугарија и Германија, за враќање на овие земји кон Царство Бугарија. Нема ниту еден документ од бугарските власти – парламентот или владата – со кој овие земји се прогласени за припоени, т.е. дека од утре се најавува пристапување на Беломорието и Вардарска Македонија. Овие прашања биле оставени за решавање по војната. Бугарија е до одреден степен натрапник во земјите заробени од Вермахтот. Таму Бугарите се шират колку што им дозволува највисокото германско раководство“.

Факт е дека бугарските власти помагаат во депортацијата на Евреите од Беломорието и Вардарска Македонија, го плаќаат превозот до логорите во Полска, од каде што Евреите не се враќаат.

„Признанијата се многу, некои и контрадикторни. Но, најзначајно за мене е признанието на директорот на Лигата против клеветата, Абрахам Фоксман, кој пред камерата на познатата бугарска новинарка Силвија Авдала во едно долго интервју го изјави следново: „Тие ја обвинуваат Бугарија во случајот со Македонија. Но, ако секоја земја ги спасеше само НИВНИТЕ Евреи, немаше да имаме Холокауст, немаше да ги има овие ужаси што се случуваат. За мене Бугарија е земја на славата. А јас веќе му кажав на претседателот Петар Стојанов дека сум подготвен да станам бугарски амбасадор во светот и да ја раширам нејзината слава.“, вели Георги Боздуганов.

Пред 80 години Бугарија и нејзините државни и духовни водачи успеаја да го направат невозможното. Во Талмудот, книгата што ја собира во едно илјадагодишната мудрост на еврејскиот народ, има стих: „Оној што спасува еден човечки живот, го спасува целиот свет“.