Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (6)

Проф. д-р Спас Ташев

ВТОРА ГЛАВА

БУГАРСКОТО НАЦИОНАЛНО ПРАШАЊЕ ВО МАКЕДОНИЈА И МЕЃУНАРОДНАТА ДЕЈНОСТ НА МАКЕДОНСКОТО ОСЛОБОДИТЕЛНО ДВИЖЕЊЕ ПО ВТОРАТА СВЕТСКА ВОЈНА

2.4. Меѓународната дејност на Македонските патриотски организации и формирањето на дискурсот за човековите права

По утврдувањето на југословенската власт во Вардарска Македонија, Македонските патриотски организации постепено ја насочуваат својата дејност кон меѓународната сцена. Покрај традиционалната одбрана на бугарскиот карактер на населението во Македонија, организацијата сè поактивно почнува да користи аргументи поврзани со човековите права, политичките репресии и правото на самоопределување. На тој начин македонското прашање постепено прераснува од регионален балкански проблем во дел од пошироките меѓународни дебати на повоената епоха.

Уште во текот на 1940-тите години, во средините на македонската политичка емиграција започнува приспособување на традиционалната идеја за независна Македонија кон западниот политички речник. Во брошурата на Љубен Димитров, „Зошто Македонија треба да биде слободна и независна“, објавена во 1944 година, Македонија е претставена не само како историска и географска целина, туку и како простор во кој различните етнички и верски заедници можат да живеат во услови на рамноправност и демократски гаранции. (Димитров, 1944) Авторот нагласува дека независната македонска држава треба да биде изградена врз принципите на политичката слобода и еднаквите права, а не врз доминацијата на една балканска држава над другите.

Во оваа нова концептуална рамка Македонските патриотски организации почнуваат да ја претставуваат состојбата во Вардарска Македонија не само како прашање на национално угнетување, туку и како пример за систематско кршење на човековите права. Во меморандумите, декларациите и петициите упатени до меѓународните институции сè почесто се користат поими како „политички терор“, „репресии“, „етноцид“, „национално-културен геноцид“, „присилна асимилација“ и „денационализација“. (Македонска трибуна, 1970-09-03) Особено внимание се посветува на судските процеси против лица со бугарска национална свест, ограничувањата на слободата на говорот и здружувањето, како и на политички мотивираните апсења, пресуди и убиства.

Развивањето на оваа меѓународна дејност е потпомогнато и од значајната организациска и финансиска поддршка што ја обезбедува македонската емиграција во Северна Америка. Во своите белешки Иван Михајлов наведува дека неговата дејност придонела за собирање на приближно 100.000 американски долари за поддршка на македонската кауза и нејзиното претставување пред меѓународната јавност. (Лична архива на Иван Михајлов)

Важен дел од надворешнополитичката активност на Македонските патриотски организации стануваат меморандумите упатени до Организацијата на Обединетите нации и до владите на западните држави. Преку нив организацијата настојува да го интернационализира македонското прашање и да го изведе надвор од рамките на традиционалните балкански спорови. Уште во првите повоени години претставници на Македонските патриотски организации воспоставуваат активни контакти со меѓународни институции.

Во ноември 1946 година претставници на организацијата го посетуваат седиштето на Обединетите нации во Њујорк и му предаваат меморандум во кој го поставуваат прашањето за создавање слободна и независна Македонија под меѓународна заштита. Следната година делегација на Македонските патриотски организации повторно го посетува седиштето на Обединетите нации, каде што му врачува меморандум за состојбата во Македонија на генералниот секретар Тригве Ли. Во документот се поставува прашањето за правото на самоопределување на населението во Македонија, за политичките репресии во Југославија и за потребата од меѓународен надзор врз состојбата во областа. (Македонска трибуна, 1946-05-08)

Слични меморандуми и декларации и во следните години им се испраќаат на претставници на американската администрација, западни дипломати и различни меѓународни организации. Во нив доследно се бара заштита на населението во Вардарска Македонија од политички терор, присилна денационализација и ограничување на основните граѓански права.

Во овие документи Вардарска Македонија е претставена како територија на која југословенскиот режим спроведува политика на присилна промена на идентитетот и уништување на бугарското културно и историско наследство. Особено внимание им се посветува на судските процеси против лица со бугарска национална свест, ограничувањата на слободата на говорот и здружувањето, како и на репресиите врз припадниците на старата револуционерна организација. На тој начин македонската политичка емиграција постепено ја вклопува својата кауза во пошироката повоена расправа за човековите права и политичките слободи.

Значајно место во оваа кампања имаат и студентските и младинските организации на македонската емиграција. На 20 октомври 1953 година група македонски студенти, од кои дел неодамна успеале да ја напуштат Југославија, му поднесуваат на генералниот секретар на Обединетите нации, Даг Хамаршелд, посебен меморандум за состојбата во Југословенска Македонија. Во документот тие категорично ја отфрлаат тезата, широко распространета на Запад, за демократизација на режимот на Тито, нагласувајќи дека југословенскиот комунистички систем не претрпел суштински промени по разидувањето со Советскиот Сојуз. Според нив, населението во Македонија и понатаму е лишено од слободата на говорот, печатот, совеста и здружувањето, а секоја форма на критика кон режимот се казнува со репресии, затвор или физичка ликвидација. (Македонска трибуна, 1953-10-29)

Особено силен впечаток оставаат конкретните случаи на политички терор опишани во меморандумот. Студентите подробно го претставуваат убиството на петтемина струмички студенти во август 1951 година, извршено од југословенската тајна полиција УДБА. Според меморандумот, младите луѓе биле уапсени без судење и пресуда, изложени на сурови мачења, а потоа убиени во близина на границата со Грција. Авторите на документот бараат Обединетите нации да спроведат меѓународна истрага за случајот и да преземат мерки за заштита на политичките затвореници и нивните семејства. Тие предупредуваат дека во Македонија продолжува политиката на репресии, насочена не само против политичките противници на режимот, туку и против сите што зачувале поинаков национален идентитет.

Карактеристично за овој меморандум е тоа што неговите автори не се ограничуваат само на националното прашање. Тие ја претставуваат состојбата во Југославија и Македонија како дел од поширокиот проблем на кршењето на основните човекови права зад Железната завеса. Во документот се говори за отсуство на независно судство, за произволни апсења, концентрациони логори, присилна работа и ограничување на основните граѓански слободи. Студентите ја предупредуваат меѓународната јавност дека западната помош за режимот на Тито ја зајакнува една комунистичка диктатура што продолжува да ги прогонува своите политички противници и да спроведува политика на денационализација.

На тој начин традиционалните барања на македонското ослободително движење се вклопуваат во повоениот меѓународен правозаштитен дискурс. Јазикот на политичките слободи, човековото достоинство и меѓународната заштита на поединецот постепено станува едно од најважните средства што Македонските патриотски организации ги користат во својата дејност пред западната јавност и меѓународните институции.

Показателно е и тоа што во завршниот дел од меморандумот студентите изречно ја повикуваат ОН да спроведе меѓународна истрага за состојбата во Југославија и Македонија, да обезбеди заштита на политичките затвореници и да спречи нови репресии врз населението. Истовремено тие го изразуваат своето уверување дека најправедното решение на македонското прашање е создавањето независна македонска држава во нејзините географски граници. Така, во документите на младата генерација македонска политичка емиграција барањата за национално самоопределување се поврзуваат со универзалниот јазик на човековите права, кој постепено станува главно средство за меѓународно претставување на македонската кауза.

Ваквите студентски иницијативи имаат важна улога во афирмирањето на македонското прашање во академските кругови во САД, Канада и Западна Европа. Преку студентски конференции, публикации, јавни предавања и контакти со универзитетски професори, младата генерација емигранти настојува проблемот да го претстави како дел од поширокиот судир меѓу комунистичкиот тоталитаризам и демократскиот свет. Токму преку овие структури во западната јавност сè поинтензивно почнуваат да навлегуваат информации за репресиите, денационализацијата и политичкиот терор во Вардарска Македонија.

Македонските патриотски организации и организациите поврзани со нив активно користат и статистички аргументи, со кои настојуваат да ја оспорат официјалната југословенска теза за постоењето на посебна македонска нација во нејзината повоена форма. Во бројни публикации се наведуваат податоци од црковни документи, западни етнографски истражувања и различни меѓународни анкети, со цел да се аргументира бугарскиот карактер на значителен дел од словенското население во Македонија. Особено внимание се посветува на јазичните особености, црковната припадност и револуционерната традиција на ВМОРО. Во брошурата на Љубен Димитров „Зошто Македонија треба да биде слободна и независна“ се нагласува дека мнозинството од словенското население во Македонија историски зборува бугарски јазик и припаѓа на бугарската културна традиција, при што се користат и споредбени демографски податоци за етничкиот состав на областа.

На тој начин статистичките и идентитетските аргументи постепено стануваат важен елемент од пропагандната стратегија на македонската политичка емиграција. Покрај политичките репресии и ограничувањето на граѓанските права, тие треба да ѝ покажат на западната јавност дека повоената југословенска политика во Вардарска Македонија претставува не само форма на политичка контрола, туку и обид за создавање нов национален идентитет преку преобликување на историската меморија, јазикот и културните традиции.

Во емигрантската публицистика постепено се оформува и претставата за Македонија како „жртва“ на повоениот југословенски комунистички експеримент. Според ова толкување, политиката на Белград нема цел само административно да ја интегрира Вардарска Македонија во рамките на федерацијата, туку и трајно да го преобрази историското и националното сознание на населението. Поради тоа, во публикациите на Македонските патриотски организации сè почесто се појавуваат споредби со други облици на политичка и културна асимилација во комунистичка Источна Европа за време на Студената војна.

Во текот на педесеттите години издавачката дејност на Македонските патриотски организации добива ново значење. Паралелно со своето учество во ФУЕН, со контактите со европски новинари и со меморандумите до ОН, организацијата сè поцеленасочено го користи печатениот збор како средство за меѓународна легитимација на своите ставови. Таа го зголемува издавањето публикации на англиски јазик, наменети за втората генерација емигранти и за западната јавност. Главните публикации од овој период му се претставени и на раководството на ФУЕН. На тој начин издавачката дејност станува составен дел од напорите за интернационализација на македонското прашање и за претставување на каузата на македонските Бугари надвор од рамките на традиционалната емигрантска средина.

Показателно е и тоа што самиот Иван Михајлов ја определува меѓународната пропаганда како главна задача на повоената македонска политичка емиграција. Во писмото до Конгресот на Македонските патриотски организации од 1973 година, сумирајќи го повоеното искуство, тој нагласува дека „главната задача на нашата емиграција е токму пропагандата“, поврзувајќи ја оваа дејност со потребата македонското прашање постојано да биде присутно во јавниот простор на слободниот свет. Истовремено истакнува дека Европа „никогаш не смее да биде напуштена“, бидејќи токму таму го гледа најважното меѓународно поле за одбрана на македонската кауза. (Лична архива на Иван Михајлов)

Така Македонските патриотски организации постепено го вклучуваат македонското прашање во пошироката повоена расправа за човековите права и националното самоопределување и градат трајно присуство во западниот јавен простор.