Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (7)
Проф. д-р Спас Ташев
ВТОРА ГЛАВА
БУГАРСКОТО НАЦИОНАЛНО ПРАШАЊЕ ВО МАКЕДОНИЈА И МЕЃУНАРОДНАТА ДЕЈНОСТ НА МАКЕДОНСКОТО ОСЛОБОДИТЕЛНО ДВИЖЕЊЕ ПО ВТОРАТА СВЕТСКА ВОЈНА
2.5. Западни публикации за македонските Бугари
Еден од првите резултати од оваа активност е појавата на публикации во западноевропскиот печат, во кои се одразуваат ставовите на македонските Бугари. Показателна е публикацијата во швајцарскиот весник „Gazette de Lausanne“ од 1949 година, во која македонското прашање е разгледано во контекст на конфликтот меѓу Тито и Коминформбирото. Авторот изрично нагласува дека „македонските Словени се Бугари и тие го сочинуваат огромното мнозинство од населението во земјата“, поради што цела Македонија би требало „попрво да биде членка на една балканска федерација, отколку да ѝ припадне на Југославија“. Особено показателна е и оценката за бугарскиот карактер на Охрид: „Охрид е лулка на бугарската нација; Бугарија без Охридското Езеро е исто што и Швајцарија без Езерото на четирите кантони“. Така, уште на почетокот на Студената војна, во западноевропскиот медиумски простор се појавуваат оценки кои не само што ја оспоруваат југословенската интерпретација на македонското прашање, туку и го разгледуваат словенското население во Македонија како дел од бугарската етнокултурна заедница. (Gazette de Lausanne, 1949-01-28)
Уште поширок одглас предизвикува статијата објавена во ноември 1949 година во австрискиот весник „Der Volksbote“, посветена на Македонија и нејзиното место во повоените балкански конфликти. Авторот ја определува Македонија како „срцето на Балканот“ и изнесува подробни податоци за нејзиното население, посочувајќи дека од приближно 2,3 милиони жители, мнозинството – околу 1.095.000 лица – се македонски Бугари. Особено внимание е посветено на настаните по 1944 година и на положбата на бугарското население во Југославија и Грција. Според публикацијата, „македонските Бугари уште за време на турското владеење се стремат кон самостојност“, а по воспоставувањето на комунистичката власт против нив се применуваат „истите терористички методи како и во комунистичка Југославија“. Авторот доаѓа до заклучок дека „крвавите прогони на бугарското население во Југославија… имаат за цел, преку неговото систематско истребување, да го отстранат и македонското прашање“. (Der Volksbote, 1949-11-17) Особено е важно што уште во 1949 година прашањето за положбата на Бугарите во Македонија почнува да се претставува во западноевропскиот печат не само како историски и политички проблем, туку и како прашање на репресии и кршење на основните човекови права.
Показателна за интересот кон македонското прашање во Соединетите Американски Држави е книгата на американскиот новинар и балканист Рубен Маркъм „Комунистичкиот империјализам на Тито“, објавена во 1947 година. Маркъм е меѓу најдобро информираните западни набљудувачи на балканските процеси: долги години живее во Бугарија, работи како дописник за Централна Европа, а кон крајот на Втората светска војна и во првите години на Студената војна се истакнува како доследен критичар на советизацијата на Југоисточна Европа. За неговиот професионален авторитет сведочи и фактот што во мај 1949 година, на барање на Вашингтон, се враќа во државна служба и стапува во новосоздадената Централна разузнавачка агенција на САД (CIA), каде што подготвува анализи и редактира публикации посветени на комунистичките режими во Источна и Југоисточна Европа.
Во својата книга Маркъм го разгледува македонското прашање во контекст на југословенскиот комунистички проект и ја определува ВМРО како бугарска револуционерна организација. Особено е показателно што Илинденското востание и Гоце Делчев ги претставува како дел од бугарската национална историја и забележува дека до средината на 1930-тите години повеќето Бугари го сметале словенското население во Југословенска Македонија за бугарско. (Markham, 1947) Тој одржува блиски контакти со Македонските патриотски организации, кои го восприемаат не само како американски новинар, туку и како човек кој ја бранел каузата на Бугарите во Бугарија и Македонија. По неговата смрт кон крајот на 1949 година, Централниот комитет на МПО испраќа официјална телеграма со сочувство до неговата сопруга, која лично ѝ одговара на организацијата – сведоштво за блиските односи што постоеле меѓу нив. (М. трибуна, 12 јануари 1950 г.)
Друг пример за американскиот интерес е фактот што предговорот кон англиското издание на книгата на Иван Михајлов „Македонија – Швајцарија на Балканот“ во 1950 година го напишал историчарот и новинар д-р Џон Бејклес, професор по новинарство на Њујоршкиот универзитет. Во него тој го определува македонското прашање како нерешен меѓународен проблем и го изразува уверувањето дека на Балканот не може да биде постигнат траен мир без негово праведно решавање. Според Бејклес, книгата на Иван Михајлов ѝ овозможува на американската јавност да ги разбере причините поради кои македонското прашање продолжува да биде извор на тензии во регионот и по завршувањето на Втората светска војна.
Во 1950 година внимание на македонското прашање посветува и изданието на хрватската емиграција „Danica“, кое излегува во Чикаго и е определувано како најстариот хрватски весник во Новиот свет. Во објавена статија, посветена на прашањата околу т.н. „македонска нација“ и „македонски јазик“, авторот ја отфрла тезата за постоењето на посебна македонска народност и го определува словенското население во Македонија како дел од бугарскиот народ. Особено внимание е посветено на политиката на Белград по 1945 година, која е претставена како продолжение на претходните српски обиди за денационализација на Бугарите во Македонија.
Во статијата се нагласува дека „под Тито најстрого е забранет бугарскиот јазик во Македонија“, иако до 1912 година тој бил јазикот на училиштето и црквата. Авторот доаѓа до заклучок дека „за Србите е токму важно да ги обезбугарат македонските Словени“, додека комунистичката власт ја продолжува истата политика со нови средства. Особено показателна е оценката дека трагедијата на македонските Бугари не се состои само во негирањето на нивната народност, туку и во обидот да биде уништена секоја пројава на бугарска национална свест, бидејќи „Србите не се грижат што јазикот не се гради врз ‘филолошки трици’; многу поважно за нив е прво да ги обезбугарат македонските Бугари, а потоа да ги посрбат“. (Danica, 1950-01-18)
Особено интересни се коментарите на Радио Ватикан од крајот на 1949 и почетокот на 1950 година, посветени на положбата на населението во Македонија по воспоставувањето на комунистичката власт во Југославија. Во своја емисија од 5 декември 1949 година радиостаницата ја определува Македонија како земја во која „училиштата и христијанските цркви се насилно затворени, а свештениците и учителите се убиени или протерани од своите родни огништа“, нагласувајќи дека „едвај постои население изложено на толку прогони и премрежја како македонското население“. Истовремено се обрнува внимание на фактот дека мнозинството од ова македонско население е бугарско, а комунистичките управници во Бугарија „се откажаа од своите браќа во Македонија и ги предадоа… на комунистичка Југославија во форма на посебна македонска нација“. (М. трибуна, 1949-12-21)
Неколку недели подоцна Радио Ватикан повторно го разгледува македонското прашање во врска со положбата на Католичката црква во Југославија. Во коментарот се поставува прашањето: „Каде се бугарските цркви таму? Каде се бугарските свештеници и учители?“, при што се забележува дека во Македонија биле избришани бугарските натписи на гробиштата, црквите и манастирите, а локалното население било подложено на насилна јазична и национална трансформација. На тој начин, уште во првите години на Студената војна, македонското прашање почнува да присуствува и во меѓународниот христијански и правозаштитен дискурс како проблем поврзан не само со националниот идентитет, туку и со слободата на вероисповед и основните човекови права. (М. трибуна, 1950-01-26)
Особено значење од овој период има статијата „Македонија – една Швајцарија на Балканот“, објавена во 1951 година во римското списание „La Civiltà Cattolica“, кое се смета за едно од најавторитетните изданија во католичкиот свет, а е посветена на неодамна објавената книга на Иван Михајлов. Во рецензијата се посочува дека моделот за независна Македонија предложен од Михајлов, организирана според швајцарскиот образец и со гарантирани права на сите народности во земјата, претставува не само можно, туку и неопходно решение за стабилноста на Балканот. Особено е показателно што авторот го прифаќа како неспорен фактот дека Бугарите претставуваат една од основните народности во Македонија и забележува дека населението во областа е подложено на систематски притисок за бришење на неговите национални особености. Во заклучокот списанието ја определува идејата за независна Македонија како најдоброто од дотогаш предложените решенија на македонското прашање. Поради авторитетот на изданието, оваа оценка претставува едно од најзначајните меѓународни сведоштва во поддршка на позициите што МПО ги застапува во почетокот на 1950-тите години. (La Civiltà Cattolica, № 2432, 3 novembre 1951)
Особено значење за утврдувањето на македонското прашање во западната академска литература има монографијата на британската истражувачка Елизабет Баркер „Македонија: нејзиното место во балканската политика на силата“, објавена во 1950 година од Кралскиот институт за меѓународни односи. Во неа авторката го разгледува развојот на македонското прашање од крајот на XIX век до првите години по Втората светска војна, посветувајќи значително внимание на ВМРО, бугарско-југословенските односи и политиката на комунистичките партии кон Македонија. Особено е важно што Баркер го прифаќа бугарскиот карактер на ВМРО како историски факт и го разгледува формирањето на посебен македонски национален идентитет како релативно нов политички процес, поврзан со развојот на Југославија по Втората светска војна. (Barker, 1950)
На тој начин, уште пред воспоставувањето на контактите меѓу МПО и ФСЕН, во британската академска литература се појавува истражување што го претставува македонското прашање на начин кој суштински се разликува од официјалната интерпретација на Белград. Особено е важно што Баркер не ја разгледува повоената југословенска политика во Македонија како бесконфликтен процес: таа го забележува постоењето на внатрешна криза во новата Македонска Народна Република во 1946 година, поврзана со сомневања кон дејци со пробугарски „автономистички“ тенденции, како и случајот со Методија Андонов-Ченто, обвинет за стремеж кон „целосно независна Македонија“ и осуден на единаесет години тешка работа.
Уште позначаен придонес кон западната научна литература претставува монографијата на британскиот географ Хенри Вилкинсон „Карти и политика: преглед на етнографската картографија на Македонија“, објавена во 1951 година. Во неа авторот врши критичка анализа на повеќе од двесте етнографски карти на Македонија, објавени од XVIII век до крајот на 1940-тите години, покажувајќи на кој начин картографските претстави биле користени за образложување на различни национални и политички претензии. Неговата анализа истовремено покажува дека значителен дел од британската и западноевропската картографска традиција во првата половина на XX век го определува преовладувачкото словенско население во Македонија како бугарско, што наоѓа одраз и во повеќе британски карти и референтни изданија од 1930-тите и 1940-тите години.
Од особен интерес е анализата на етнографската карта на германското Министерство за надворешни работи од 1940 година, изработена во периодот на германските напори за привлекување на Југославија кон Тројниот пакт. Вилкинсон забележува дека во неа словенското население на Македонија е означено со заедничкото име „Македонци“, но истовремено е поделено според неговите бугарски, српски или неопределени национални афинитети, при што изрично нагласува дека текстот што ја придружува картата ги прифаќа бугарските, а не српските национални афинитети како преовладувачки. (Wilkinson, 1951) На тој начин монографијата не само што ја открива политичката условеност на дел од западната етнографска картографија, туку покажува и дека дури и во случаите кога се употребува називот „Македонци“, тој не секогаш подразбира признавање на посебен национален идентитет.
Разгледаните публикации во швајцарскиот, австрискиот, хрватскиот и ватиканскиот печат, како и академските истражувања на американски и британски автори, покажуваат дека во периодот 1949–1953 година прашањето за Бугарите во Македонија не ѝ е непознато на западноевропската јавност. Особено показателна во тој поглед е „Католичката енциклопедија“, чии томови, објавени во почетокот на 1950-тите години, ја претставуваат Македонија, бугарското национално движење и дејноста на ВМРО на начин што суштински се разликува од официјалната југословенска интерпретација.
Енциклопедијата го определува Самуиловото царство како бугарско, го претставува Отец Паисиј како македонски Бугарин, ја разгледува борбата за Бугарската егзархија како дел од бугарската национална преродба и посочува дека мнозинството од населението во Македонија е бугарско. Истовремено се забележува стремежот на комунистичката власт во Југославија да му наметне на локалното население нов јазичен и национален идентитет. За „Македонците“ во комунистичка Југославија се наведува дека сочинуваат 5,1% од вкупното население на државата, при што во заграда се појаснува дека од етнографска гледна точка тие се „етнички Бугари“. (Enciclopedia Cattolica, vol. VII, 1951)
На тој начин, уште пред воспоставувањето на контактите меѓу МПО и ФУЕН, постоењето на бугарска заедница во Македонија и нејзиното спротивставување на политиката на Белград веќе се присутни во западноевропскиот печат, во католичките медиуми и во авторитетни референтни изданија. Тоа покажува дека македонското прашање не навлегува во европскиот јавен простор дури преку ФУЕН, туку веќе било познато во дел од политичките, академските и црковните кругови во Западна Европа. Врз оваа веќе создадена меѓународна видливост подоцна се надоврзуваат и контактите меѓу МПО и Федералната унија на европските националности.
Продолжува…
Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (3)
Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (5)
