Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (8)
Проф. д-р Спас Ташев
ТРЕТА ГЛАВА
МПО И ФУЕН (1954–1956): СОРАБОТКА, КОНФЛИКТ И РАСКИН
3.1. Вклучувањето на МПО во ФУЕН
Вклучувањето на Македонските патриотски организации во Федералната унија на европските националности во 1954 година претставува важна етапа во интернационализацијата на македонското прашање по Втората светска војна. За првпат по распаѓањето на меѓувоениот систем за заштита на малцинствата, претставници на македонската емиграција добиваат можност да го постават прашањето за Бугарите во Македонија во рамките на новосоздадената западноевропска мрежа што се занимава со прашањата на националните заедници и малцинствата. Во раководството на МПО постепено се формира убедувањето дека преку ФУЕН македонското прашање може да биде изведено надвор од традиционалниот балкански контекст и поставено во поширока европска политичка средина.
Првите информации за основањето и дејноста на ФУЕН стигнуваат до македонската емиграција преку нејзиниот билтен на француски јазик. Раководството на МПО испраќа до централата на ФУЕН броеви од весникот „Македонска трибуна“, во кои се вклучени и страници на англиски јазик, како и други свои изданија на англиски јазик. Како резултат на тоа, билтенот на ФУЕН информира за воспоставени врски со претставници на Македонија во слободниот свет и ја објавува адресата на „Македонска трибуна“ како контактна точка за заинтересираните за македонското прашање. (М. трибуна, 1954-07-01) Уште во оваа фаза МПО ја согледува организацијата како можен канал за меѓународно претставување на положбата во Македонија, во услови на отсуство на ефикасни механизми за заштита на малцинствата во рамките на Организацијата на Обединетите нации.
Особено внимание во круговите на МПО предизвикува предлог-статутот на ФУЕН. Во објавените коментари се нагласува дека дефиницијата за „народносна група“ како заедница без сопствена држава или без загарантиран национален живот целосно одговара на положбата на Бугарите во Македонија. Позитивно е прифатен и принципот дека припадноста кон одредена народносна група не може да биде насилно променета. Токму околу толкувањето на овој принцип подоцна ќе настане и конфликтот меѓу МПО и ФУЕН околу прашањето за „македонската народност“. (М. трибуна, 1954-07-01)
На Четвртиот конгрес на ФУЕН, одржан во Минстер (Вестфалија) од 21 до 23 мај 1954 година, МПО испраќа официјална делегација во состав Асен Аврамов и Асен Леков, додека македонските Аромани се претставени од Никола Бужин. Присуството на претставници на македонската емиграција предизвикува забележителен интерес меѓу учесниците на конгресот. Според кореспонденцијата на „Македонска трибуна“, повеќе делегати покажуваат интерес за положбата во Македонија, поставуваат прашања во врска со политиката на Југославија и Грција и бараат дополнителни информации за етничките и политичките процеси во областа. (М. трибуна, 1954-07-01)
Конгресот во Минстер собира претставници на широк спектар европски малцинства и регионални движења – северни и западни Фризи, Валонци, Данци од Јужен Шлезвиг, Германци од Северен Шлезвиг, Бретонци, Јужни Тиролци, претставници на Аоста, како и федералистички кругови од Франција и Италија. За раководството на МПО учеството на еден ваков форум има силен политички и симболичен ефект, бидејќи македонското прашање е поставено рамо до рамо со други европски малцински проблеми, а Бугарите од Македонија се претставени како дел од пошироката проблематика на националностите во повоена Европа.
Во публикациите на римскиот весник „Macedonia“ македонската делегација е претставена како заштитник на правата на „потиснатите народности“ во Југославија и Грција, а самиот конгрес е толкуван како меѓународен форум за заштита на националните малцинства. Показателно е што делегацијата е определена како „македонска“ во географска, а не во етничка смисла – како делегација што обединува претставници на две народносни групи во Македонија: македонските Бугари и македонските Романци (Аромани).[1] Тоа јасно се гледа од самите публикации за конгресот, во кои Асен Левков поднесува извештај „во името на потиснатите македонски Бугари“, додека Никола Бужин поднесува посебен извештај за положбата на „македонското ароманско малцинство“. Истовремено, Никола Бужин е предложен за член на новото Извршно биро на ФУЕН како претставник на ароманското малцинство, додека претставникот на македонските Бугари требало да биде определен дополнително, по консултации со македонските организации. (Macedonia, 1954-08-20)
Подоцна, за претставник на македонските Бугари во ФУЕН е определен Асен Аврамов, кој развива особено активна дејност за време на конгресот. Тој го претставува воведниот дел од извештајот на македонската делегација пред учесниците на форумот. Според публикацијата во весникот „Macedonia“, неговото излагање предизвикува значителен интерес меѓу делегатите, а по заседанијата претставници на различни национални организации бараат контакти со македонската делегација за да добијат дополнителни информации за положбата во Македонија. Авторите на публикацијата нагласуваат дека делегацијата е примена „со голема почит, па дури и со симпатија“, што е претставено како доказ за успешното меѓународно претставување на македонското прашање во круговите на европското малцинско движење.
Особено показателен е и разговорот на делегацијата со генералниот секретар на ФУЕН Пол Скадегард. Пред делегатите на конгресот тој изјавува дека се запознал со книгата на Иван Михајлов „Македонија – Швајцарија на Балканот“, која ја определува како добро аргументирано и убедливо изложување на македонската позиција. Овој епизод е искористен од римскиот центар за да го нагласи растечкото внимание кон македонското прашање во раководните кругови на ФУЕН и европските федералистички организации.
Потврда за овие зборови на Пол Скадегард наоѓаме и на страниците на „Македонска трибуна“. Таму е забележано дека во разговор со македонските претставници тој покажува особен интерес за македонското прашање и изјавува дека ја прочитал книгата на Иван Михајлов „Македонија – Швајцарија на Балканот“, која ја определува како „одлично аргументирана и убедлива“. (М. трибуна, 1954-07-01) Тоа покажува дека уште во почетната фаза раководството на ФУЕН е запознато со концепцијата за независна Македонија како мултинационална држава од швајцарски тип, застапувана во круговите на МПО и во историската традиција на ВМРО.
Важен факт на конгресот на ФУЕН во Минстер е партнерството меѓу македонските Бугари и македонските Аромани во рамките на заедничката македонска делегација. Во своето излагање ароманскиот претставник Константин Папаначе повикува националните малцинства да бидат ставени под заштита на Организацијата на Обединетите нации и да се применат меѓународните механизми за заштита на човековите права во регионот. Особено е показателно што тој изрично ги посочува „Бугарите во Македонија“, заедно со останатите народности, како жртви на „насилни мерки на денационализација“. На тој начин македонското прашање е претставено не како изолиран балкански спор, туку како дел од поширокиот повоен европски проблем за заштита на националните малцинства и правото на слободно национално самоопределување. (Macedonia, 1954-08-20)
Позицијата на Константин Папаначе има особено значење, бидејќи тој не го разгледува македонското прашање единствено низ призмата на сопствената ароманска заедница. Во своето излагање пред конгресот тој го брани принципот дека сите етнички групи на Балканот треба да уживаат еднакви гаранции за зачувување на својот национален идентитет, јазик, културни институции и образование. Во тие околности судбината на Бугарите во Македонија е претставена како дел од општиот проблем на националните малцинства во повоена Европа. Папаначе бара меѓународната заедница да го надмине традиционалниот пристап, според кој малцинските прашања се разгледуваат како внатрешна работа на одделните држави, и да ги стави под меѓународен надзор преку механизмите на Организацијата на Обединетите нации и европските федералистички организации. На тој начин тој придонесува за утврдувањето на македонското прашање како дел од пошироката дебата за заштитата на човековите права и националните малцинства во повоена Европа. (Papanace, 1955)
На конгресот во Минстер пофално се изразува за македонската кауза и Макс Ришар, директор на парискиот весник „ХХ век“. Во своето излагање тој ја претставува Македонија како пример за потиснување на националните малцинства и го определува она што се случува таму како „типична неправда“, повикувајќи ги учесниците на форумот да му посветат внимание на македонското прашање. (Macedonia, 1954-08-20)
Важен аспект од учеството на МПО во ФУЕН е активната информативна и пропагандна дејност на делегацијата. За време на конгресот се распространуваат книги и брошури на англиски јазик, посветени на македонското прашање, а според „Македонска трибуна“ материјалите претставени од делегацијата се одликуваат со највисок квалитет како во поглед на содржината, така и на печатното оформление. (М. трибуна, 1954-07-08) На тој начин македонските претставници се стремат да ја претстават својата кауза како дел од европската дебата за националните малцинства и човековите права, користејќи јазик и визуелна култура разбирливи за западната публика.
Особен впечаток меѓу учесниците остава свилена карта на Македонија, изработена по повод конгресот на МПО во Торонто и претставена за време на добротворното наддавање во рамките на форумот. Според публикацијата во весникот „Macedonia“, картата предизвикува „изненадување и восхит“ меѓу делегатите, кои ја восприемаат како редок примерок на македонско рачно уметничко творештво. Претставникот на делегацијата нагласува дека предметот е изработен од македонски емигранти во Америка и е донесен специјално за конгресот. Показателно е што токму македонскиот експонат станува еден од најкоментираните и највисоко оценетите предмети за време на добротворната манифестација. Овој епизод го покажува стремежот на МПО да изгради не само политичко, туку и културно присуство во круговите на повоеното европско малцинско движење. (Macedonia, 1954-08-20)
Суштествен елемент од учеството на МПО е и изложението претставено пред конгресот. Во него Македонија е опишана како простор на систематско национално и политичко угнетување од страна на Југославија, а бугарското население е определено како мнозинство „од тринаесет столетија наваму“. Документот става акцент врз политиката на денационализација, ограничувањата на употребата на бугарскиот јазик, репресиите врз свештенството и образованието, како и врз бегалските процеси по 1912 и 1944 година. (М. трибуна, 1954-07-01)
Во изложението јасно се согледува стремежот на МПО да го претстави македонското прашање како фактор за трајна нестабилност на Балканот. Според авторите, нерешениот статус на Македонија се наоѓа во основата на војни, востанија и долготрајни конфликти во првата половина на XX век. Како можно решение се посочува создавањето на „самостојна македонска држава по примерот на Швајцарија“, која би ги обединила распарчените делови на Македонија и би гарантирала рамноправност на сите историски заедници во областа.
Паралелно со делегацијата на Бугарите од Македонија, македонските Аромани исто така претставуваат сопствен меморандум, во кој детално ја опишуваат политиката на асимилација и репресии против нив. Значително внимание е посветено на статистичките манипулации во однос на бројот на Ароманите, при што се цитираат различни извори кои посочуваат повеќекратно поголем број на ароманско население од официјално објавуваниот. Тука јасно се согледува еден од карактеристичните елементи во аргументацијата на МПО и со неа поврзаните кругови – употребата на демографски, етностатистички и меѓународноправни аргументи против официјалната политика на балканските држави по националното прашање.
Оваа линија е тесно поврзана со трудот на д-р Евалд Аменде „Националностите во државите на Европа“ (1931), кој постепено станува еден од основните авторитетни извори во аргументацијата на МПО во периодот 1954–1956 година. Подоцна самото раководство на ФУЕН признава дека позициите на организацијата во однос на Македонија соодветствуваат со изложеното од Аменде во оваа книга. Тоа покажува дека во почетната фаза ФУЕН фактички ја продолжува традицијата на меѓувоената европска малцинска политика, во чии рамки Бугарите во Македонија се разгледуваат како реално постоечка и угнетувана народносна група. Во таа смисла, токму преку ФУЕН дел од ставовите на Аменде наоѓаат место и во повоените западноевропски дискусии за националното прашање.
Кулминација на првичната соработка меѓу МПО и ФУЕН претставува резолуцијата за положбата на Бугарите и Ароманите во Македонија, усвоена од Централниот комитет на организацијата на 16 октомври 1954 година во Леуварден, Нидерландија. Резолуцијата е објавена во бројот на весникот „Македонска трибуна“ од 18 ноември истата година. Одлуката е резултат на процес започнат по конгресот на ФУЕН во Минстер во мај истата година, на кој Бугарите и Ароманите од Македонија учествуваат со свои делегати и претставуваат подробни извештаи за положбата на населението под југословенска и грчка власт. Според информациите на МПО, нивните излагања предизвикуваат значителен интерес меѓу учесниците на конгресот и го поставуваат македонското прашање меѓу темите што почнуваат да се разгледуваат во раководните органи на ФУЕН.
Во резолуцијата се наведува:
„Откако ги ислуша аргументите во врска со отсуството на национални, верски, културни и политички права за Бугарите и Ароманите во Македонија…, откако ги ислуша извештаите на бугарските и ароманските претставници на Четвртиот конгрес на Федералната унија на европските националности и регионални сојузи, одржан неодамна во Минстер, Вестфалија, во врска со страдањата…, Извршниот комитет на ФУЕН им препорачува на Организацијата на Обединетите нации во Њујорк, како и на Советот на Европа во Стразбур, да го разгледаат ова прашање и, доколку се покаже потребно, да преземат мерки со цел на овие националности да им бидат обезбедени нивните права во сопствената татковина.“ (М. трибуна, 1954-11-18)
Усвоената на 16 октомври 1954 година резолуција има особено значење, бидејќи претставува прв познат официјален документ на ФУЕН посветен целосно на положбата на Бугарите и Ароманите во Македонија. Со неа организацијата не само што го признава постоењето на проблемот, туку и препорачува тој да биде поставен пред две од највлијателните меѓународни институции на повоениот свет – Организацијата на Обединетите нации и Советот на Европа.
Значењето на резолуцијата не се определува само од нејзината содржина, туку и од последователните дејства на ФУЕН. На 6 ноември 1954 година документот е официјално испратен до Организацијата на Обединетите нации во Њујорк, до Советот на Европа во Стразбур, како и до повеќе европски влади. На тој начин прашањето за положбата на Бугарите и Ароманите во Македонија е поставено пред меѓународните институции како проблем поврзан со заштитата на основните човекови и малцински права. Ова претставува еден од ретките случаи во 1950-тите години кога европска малцинска организација официјално се обраќа до меѓународни институции во врска со положбата на овие заедници.
Особено е важно што како во самата резолуција, така и во документите што ја придружуваат, изрично се зборува за „Бугари и Романци во Македонија“. Оваа терминологија покажува дека во оваа фаза од развојот на ФУЕН бугарската народносна група во Македонија е присутна во официјалниот јазик на европското малцинско движење. Поради тоа резолуцијата може да се разгледува како врвна точка во односите меѓу МПО и ФУЕН, пред подоцнежните спорови околу поимот „македонска народност“ и постепеното оддалечување на организацијата од позициите на македонската емиграција.
Подоцна МПО повеќепати се повикува на овој документ, бидејќи тој сведочи дека ФУЕН официјално го признава постоењето на бугарска народносна група во Македонија. Со испраќањето на резолуцијата до Советот на Европа во Стразбур и до Организацијата на Обединетите нации, за првпат по Втората светска војна претставниците на македонските Бугари успеваат да го постават прашањето за својата положба пред меѓународни институции преку западноевропска малцинска организација.
Учеството на МПО во ФУЕН не завршува со конгресот во Минстер во 1954 година. Во текот на следната година соработката меѓу двете организации влегува во својата најактивна фаза. За претставник на македонските Бугари во ФУЕН претходната година е определен Асен Аврамов, но поради доцнењето со издавањето на неговите нови италијански имиграциски документи тој не успева да отпатува за Велика Британија. Поради тоа раководството на МПО донесува одлука тој да биде заменет од главниот уредник на „Македонска трибуна“ и организациски секретар на Централниот комитет на МПО, Љубен Димитров. Во втората половина на април 1955 година Димитров престојува во Рим, каде што одржува низа консултации со Иван Михајлов и Асен Аврамов за позицијата што треба да биде застапувана на претстојниот конгрес. По нивното завршување тој отпатува директно за Кардиф, каде што во почетокот на мај учествува на Петтиот конгрес на ФУЕН. (Приватна архива на Иван Михајлов)
Учеството на МПО во Кардиф ги зацврстува нејзините контакти со претставници на различни европски национални заедници и регионални движења. По конгресите во Минстер и Кардиф, македонското прашање веќе не е непозната тема за дел од федералистичките и националните кругови во Западна Европа. Постепено се оформува круг на организации и дејци кои почнуваат да ја разгледуваат положбата во Македонија како дел од нерешените проблеми на повоена Европа. Важна улога во тој поглед има активната информативна дејност на МПО преку распространување меморандуми, книги, брошури и статистички материјали на англиски јазик.
Резолуцијата на Петтиот конгрес на ФУЕН во Кардиф, објавена во весникот „Macedonia“, ја потврдува определбата на организацијата за заштита на националните малцинства и правото на културен и политички развој на одделните етнички заедници во Европа. За раководството на МПО тоа претставува важно меѓународно признание, бидејќи македонското прашање продолжува да биде присутно во официјалните документи на европското малцинско движење. Истовремено, во текстот веќе се забележува стремеж кон поопшта и понеутрална терминологија во однос на националните проблеми на Балканот – тенденција што постепено ќе доведе до разидувања меѓу позициите на ФУЕН и македонските организации по прашањето за бугарскиот идентитет во Македонија. (Macedonia, 1955-06)
Во документите на конгресот делегатот Љубен Димитров од Индијанаполис е претставен како претставник на „македонските Бугари“. (М. трибуна, 1955-06-16) Овој факт има важно значење, бидејќи покажува дека сè до самиот раздор во 1956 година во рамките на ФУЕН не постои нејаснотија во однос на идентитетот и политичките позиции на делегацијата на МПО. Подоцна, во своето изложение од 1956 година, МПО посебно нагласува дека како во Минстер, така и во Кардиф, нејзините претставници секогаш отворено изјавувале дека претставуваат исклучиво Бугари од Македонија и ги бранат токму правата на бугарското население под југословенска власт.
Во своето излагање Љубен Димитров настојува ФУЕН да го постави прашањето за положбата на националните малцинства пред Организацијата на Обединетите нации и Комисијата за човекови права. Тој предлага жалбите на малцинските групи да бидат разгледувани од посебна поткомисија при ООН, а дискусиите за овие прашања да бидат јавни и достапни за печатот. На тој начин македонските претставници настојуваат прашањето за Бугарите во Македонија да го изведат од рамките на регионален балкански проблем и да го вклучат во меѓународната дебата за заштитата на човековите права и националните малцинства. (Macedonia, 1955-06)
Важен резултат од конгресот во Кардиф е тоа што, иако Асен Аврамов е спречен да присуствува поради доцнењето на неговите италијански имиграциски документи, тој е предложен и избран за член на новиот Централен комитет на ФУЕН. (Извештај на ЦК на МПО, 1955) Овој избор сведочи за авторитетот што Аврамов и Македонските патриотични организации веќе го стекнале во ФУЕН по учеството на конгресот во Минстер претходната година. На тој начин, непосредно пред разидувањето во 1956 година, односите меѓу двете организации ја достигнуваат својата највисока точка, а МПО е прифатена како полноправен и почитуван партнер во европското малцинско движење.
По завршувањето на конгресот, Љубен Димитров го користи престојот во Велика Британија за да оствари средби со британски научници и јавни личности кои пројавуваат интерес за македонското прашање. Меѓу нив се географот проф. Х. Р. Вилкинсон – автор на трудот „Карти и политика: преглед на етнографската картографија на Македонија“, и славистот проф. В. А. Морисон, кој во своите публикации јазикот на македонските Словени го определува како бугарски. Според извештајот на МПО, овие контакти се искористени за претставување на положбата на Бугарите во Македонија пред западната академска и јавна средина и за проширување на меѓународната поддршка за каузата на организацијата. (Извештај на ЦК на МПО, 1955)
Овие напори за меѓународно популаризирање на македонското прашање наоѓаат одраз и во односите со раководството на ФУЕН. Организацијата почнува да користи дел од материјалите доставени од МПО во сопствената документација и кореспонденција. Во овој контекст треба да се разгледува и значењето на трудот на д-р Евалд Аменде „Националностите во државите на Европа“. Во писмо од 1 септември 1955 година, подоцна цитирано од МПО, генералниот секретар Пол Скадегард изрично наведува дека ставовите на организацијата во однос на Македонија се совпаѓаат со изложеното од Аменде. Ова сведочи дека и во 1955 година ФУЕН сè уште ја прифаќа тезата за бугарскиот карактер на значителен дел од словенското население во Македонија.
Во овој контекст особено е важен фактот што самиот генерален секретар на ФУЕН, Пол Скадегард, му го доставува на МПО трудот на д-р Аменде, нагласувајќи дека изложеното во него „точно“ одговара на ставовите на организацијата во однос на Македонија. Показателно е што трудот на Аменде практично отсуствува од бугарската историографска и публицистичка традиција како во меѓувоениот период, така и по 1944 година. Тоа веројатно се должи како на забраната на дејноста на ВМРО во 1934 година и прекинувањето на меѓународните мрежи на македонското движење, така и на промената на официјалната политика на комунистичка Бугарија по македонското прашање по Втората светска војна.[2] Во таа смисла, контактите меѓу МПО и ФУЕН во текот на 50-тите години фактички ја обновуваат врската меѓу македонската емиграција и една речиси заборавена меѓувоена европска традиција во проучувањето и меѓународното поставување на националните прашања.
Тука јасно се издвојува и еден од основните пристапи во меѓународната дејност на МПО – стремежот македонското прашање да биде легитимирано преку авторитетот на меѓувоената европска експертиза за националното прашање. Во лицето на д-р Аменде организацијата не наоѓа само соодветен авторитет, туку и претставник на традицијата формирана околу Европските конгреси на националностите и Друштвото на народите. Тоа овозможува ставовите на МПО да бидат претставени не како изолирана емигрантска теза, туку како дел од една поширока европска традиција во заштитата на националните заедници, употребата на статистички аргументи и правото на самоопределување.
Показателно е што римскиот центар ја претставува оваа дејност како продолжение на една постара меѓународна традиција за заштита на Бугарите во Македонија. Во број 6 на весникот „Macedonia“ од февруари 1955 година е објавен опширен преглед на меморандумите и петициите испраќани до Друштвото на народите во периодот 1923–1933 година („Друштвото на народите и бугарската национална заедница во Македонија“). Во публикацијата се наведува дека во текот на една деценија до меѓународната организација биле поднесени 42 меморандуми, декларации и петиции, во кои се опишува положбата на бугарското население во Македонија под српска и грчка власт и се бара меѓународна интервенција за гарантирање на неговите културни, граѓански и политички права. На тој начин раководството на МПО настојува да покаже дека меѓународното поставување на македонското прашање има длабоки историски корени и претставува доследна линија на дејствување уште од меѓувоениот период. (Macedonia, 1955-02)
Показателно е и тоа што „Македонска трибуна“ посветува значително внимание на одгласот од учеството во ФУЕН. Весникот го нагласува интересот на делегатите за Македонија, разговорите со претставници на различни национални заедници и вниманието што го привлекува распространуваната литература. (М. трибуна, 1954-07-08) Така, во емигрантскиот печат ФУЕН постепено почнува да се претставува како можен заштитник на потиснатите народности во Македонија.
Суштествен резултат од учеството во ФУЕН е и постепеното вклучување на македонското прашање во пошироката повоена дебата за човековите права и националните заедници. Во излагањето на делегатите повеќепати се упатува на Атлантската повелба, меѓународните декларации за човековите права и обврските на државите кон националните малцинства. На тој начин МПО постепено ја приспособува својата аргументација кон политичкиот и правниот јазик на повоените меѓународни организации и западноевропската политичка средина.
Во 1955 година во раководството на МПО веќе се зацврстува уверувањето дека преку ФУЕН може да се изгради трајна европска платформа за меѓународно поставување на македонското прашање – нешто што не успева да се постигне ниту во рамките на Друштвото на народите, ниту преку Организацијата на Обединетите нации. Истовремено, овие очекувања постепено почнуваат да се судираат со променетата политичка конјунктура на Студената војна и со стремежот на западните кругови да избегнуваат отворена конфронтација со режимот на Тито. Во такви услови се појавува спорот околу „македонската народност“, кој на крајот доведува до конечниот раздор меѓу МПО и ФУЕН во 1956 година. Во круговите на МПО овој конфликт е сфатен не само како организациски спор, туку и како сведоштво за постепеното отстапување на ФУЕН од дотогашната позиција за заштита на бугарскиот идентитет во Македонија.
Продолжува…
[1] Ароманите (познати и како Армани, Куцовласи или Цинцари) се романскојазично население на Балканот. На 22 мај 1905 година Османската империја официјално ги признава Ароманите како посебна народносна заедница, со што тие добиваат право да одржуваат училишта, црковни општини и богослужба на аромански јазик. По територијалните промени во Македонија, настанати како резултат на Балканските војни (1912–1913), овие права постепено се ограничени или укинати од државите меѓу кои е поделена Македонија. Поради тоа, по Втората светска војна ароманските организации активно се вклучуваат во меѓународното движење за заштита на националните малцинства и соработуваат со македонските Бугари во рамките на Федералната унија на европските националности.
[2] Наум Томалевски уште во 1927 година, во свои извештаи до ВМРО, обрнува внимание на дејноста и ставовите на Евалд Аменде. Подоцна бугарската историографија, преку трудовите на Цочо Билјарски и Јура Константинова, го разгледува Аменде како важна фигура за меѓународното претставување на македонското прашање и за легитимирањето на каузата на македонските Бугари во европските политички кругови во текот на 20-тите години на ХХ век. Истовремено, неговиот фундаментален труд „Националностите во државите на Европа“ (1931) досега не бил предмет на самостојна анализа во користената бугарска научна литература по оваа тема.
Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (3)
Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (5)
