Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (9)
Проф. д-р Спас Ташев
ТРЕТА ГЛАВА
МПО И ФУЕН (1954–1956): СОРАБОТКА, КОНФЛИКТ И РАСКИН
3.2. Меѓународниот медиумски одглас од соработката меѓу МПО и ФУЕН
Значајно место во стратегијата на МПО зазема и медиумското одразување на учеството во ФУЕН. Самото присуство на претставници на организацијата на конгресите создава можност македонското прашање да излезе од рамките на традиционалниот емигрантски печат и да допре до поширока западноевропска публика. За првпат претставници на македонската политичка емиграција добиваат можност своите ставови да ги претстават во рамките на меѓународен форум кој го привлекува вниманието на новинари, јавни личности и претставници на различни национални и малцински организации.
Одгласот од засилената меѓународна активност на МПО во овој период се забележува и во западногерманскиот печат. Во 1954 година списанието „Südost-Stimmen“, посветено на прашањата на Југоисточна Европа, објавува опширна статија на Доротеа Милер-Нојдорф за Македонија. Во неа авторката го претставува словенското население на областа како претежно бугарско, обрнува внимание на политиките на денационализација спроведувани од српските и грчките власти и го разгледува македонското прашање како нерешен европски проблем. (Südost-Stimmen, 1954) Карактеристично е што статијата користи податоци и аргументи распространувани од македонската политичка емиграција, вклучително и материјали на МПО и трудови на Иван Михајлов. На тој начин позициите на македонските Бугари почнуваат да наоѓаат место и во дел од западноевропската специјализирана периодика.
Сведоштво за проширувањето на меѓународната поддршка за позициите на МПО е и реакцијата на други источноевропски политички емиграции. Во 1954 година хрватскиот весник „Hrvatska“, кој излегува во Аргентина, објавува позитивна рецензија за издадената од МПО на англиски јазик книга на Иван Михајлов „Македонија – Швајцарија на Балканот“. Авторот на рецензијата, д-р Милан Блажековиќ, го определува изданието како „занимливо и мошне поучно“ и изразува поддршка за идејата дека трајното решение на македонското прашање треба да се бара во создавањето независна Македонија. (Hrvatska, 1954) Показателно е што вакви позиции наоѓаат место и надвор од бугарската политичка емиграција, што сведочи за постоењето интерес кон македонското прашање и меѓу други народи од Југоисточна Европа.
Уште за време на конгресот на ФУЕН во Минстер во 1954 година, делегатите на МПО активно ги користат можностите за популаризирање на својата кауза. Покрај официјалните заседанија, тие меѓу учесниците распространуваат меморандуми и информативни материјали на англиски јазик, кои содржат податоци за положбата на Бугарите во Македонија и за политиката на југословенските и грчките власти кон тамошното население. На тој начин македонското прашање е претставено не како билатерален балкански спор, туку како дел од пошироката проблематика на националните малцинства и човековите права во повоена Европа.
Красноречив пример за тоа е учеството на Асен Аврамов во радиоемисија организирана за време на конгресот. Локална радиостаница испраќа репортерско возило, од кое директно на англиски јазик се пренесуваат основните положения од излагањето на македонските Бугари и слушателите се запознаваат со нивните барања. (М. трибуна, 1954-07-01) Иако краток, овој настап претставува една од првите можности претставници на МПО непосредно да ѝ се обратат на западноевропската публика надвор од кругот на емигрантските организации. На тој начин конгресот во Минстер станува не само место за политички контакти, туку и средство за јавно претставување на македонското прашање пред западното јавно мнение.
Значењето на медиумското присуство на МПО се гледа и од последователните публикации и радиоемисии посветени на конгресот. Посебен интерес претставува коментарот на германскиот новинар Валтер Шуднагис, емитуван од северозападногерманското радио по завршувањето на форумот. Во него тој посветува посебно внимание на излагањата на претставниците на македонските Бугари и Ароманците, забележувајќи дека нивните извештаи биле меѓу највпечатливите за време на конгресот. Според Шуднагис, претставниците на двете заедници го поставуваат прашањето за положбата на народности кои продолжуваат да се соочуваат со сериозни ограничувања на своите културни и јазични права. Новинарот нагласува дека нивните многубројни сведоштва за прогонувањето на бугарскиот и ароманскиот јазик и за ограничувањата на верскиот и културниот живот оставаат особено силен впечаток кај присутните делегати. Според неговите зборови, извештаите на македонските Бугари и Ароманците го насочуваат вниманието на конгресот кон оние делови од Европа каде што националните и малцинските проблеми продолжуваат да бидат извор на остри политички конфликти. Показателно е што во радиокоментарот Македонија се разгледува заедно со останатите европски малцински проблеми, а самите македонски Бугари се претставени како самостоен учесник во меѓународната дебата за правата на националните заедници. (М. трибуна, 1954-09-02)
Медиумското присуство на МПО уште повеќе се проширува за време на следниот конгрес на ФУЕН, одржан во Кардиф во 1955 година. Таму претставниците на организацијата воспоставуваат контакти со британски новинари и јавни личности, а македонското прашање добива место и во британскиот печат. Особено значење има интервјуто на Љубен Димитров за лондонскиот весник „News Chronicle“. Претставувајќи ја позицијата на македонската емиграција пред британската јавност, тој изјавува дека по војните Македонија е поделена меѓу соседните држави и дека нејзиното население е изложено на тешки ограничувања. Повикувајќи се на познатата формула на Вилијам Гладстон, Димитров нагласува: „Ние сакаме Македонија да биде на Македонците“. Истовремено, тој јасно го определува јазичниот и културниот карактер на проблемот, изјавувајќи дека „Југославија и Грција не само што ни го одбија правото да говориме на нашиот мајчин бугарски јазик, туку не дозволуваат ниту Библијата да се чита на него, да се употребува во црквата и да се молиме на тој јазик“. (News Chronicle, 1955-05-06)
На тој начин пред британската јавност македонското прашање е претставено не само како историски или територијален спор, туку и како проблем поврзан со слободната употреба на бугарскиот јазик, верските права и националното самоопределување. Особено важно е што публикацијата во еден од водечките британски дневни весници ги пренесува без редакциски огради тврдењата на претставникот на МПО за постоењето бугарско население во Македонија и за ограничувањата врз употребата на бугарскиот јазик. Тоа сведочи дека кон средината на 50-тите години позициите на македонските Бугари во емиграција сè уште наоѓаат место во западноевропскиот медиумски простор и допираат до публика далеку надвор од кругот на балканските политички емиграции. (М. трибуна, 1955-06-16)
Меѓународниот одглас од дејноста на МПО се пројавува и во публикации од 1955 година на западни информативни агенции, кои обрнуваат внимание на положбата на бугарското население во Македонија. Швајцарската Католичка меѓународна телеграфска агенција КИПА објавува материјал посветен на манастирот „Св. Прохор Пчински“ кај Куманово. Во него одземањето на манастирските имоти е претставено како дел од поширока политика насочена против бугарското културно и историско наследство во Македонија. Особено е показателно што агенцијата ја поврзува оваа политика со напорите за создавање посебна „македонска нација“ и „македонски јазик“, разгледувани како средство за одвојување на локалното население од бугарската национална традиција. Публикацијата го претставува македонското прашање не како внатрешен југословенски проблем, туку како тема од значење за цела Европа и за христијанската културна заедница. (М. трибуна, 1955-08-25)
Неколку недели подоцна истата агенција распространува и материјал посветен на положбата на православните Бугари во југословенска Македонија. Во него се обрнува внимание на ликвидирањето на бугарската црковна организација по вклучувањето на областа во Југославија и на продолжениот конфликт меѓу локалното население и Српската православна црква. Посебно место му е посветено на фактот што по 1946 година Православната црква во Македонија останува без сопствена хиерархија, како и на стравувањата дека комунистичкиот режим го користи црковното прашање за зацврстување на српското влијание во областа. На тој начин верското прашање е претставено како дел од поширокиот спор за националниот идентитет на словенското население во Македонија. (М. трибуна, 1955-09-01)
Овие публикации покажуваат дека во средината на 50-тите години македонското прашање продолжува да биде присутно во интересот на одделни западноевропски информативни и јавни кругови. Иако ваквите материјали не ја менуваат официјалната политика на западните влади, тие сведочат за постоењето интерес кон проблемите на бугарското население во Македонија и кон прашањата што МПО ги поставува за човековите права, културното наследство и слободата на националното самоопределување.
Публикациите и радиоемисиите посветени на конгресите на ФУЕН покажуваат дека МПО сè подоследно го претставува македонското прашање преку јазикот на човековите и малцинските права. Тоа го олеснува неговото восприемање од западната публика и го вклучува во пошироката повоена дебата за националното самоопределување.
Така, учеството во ФУЕН ѝ обезбедува на МПО не само политичка трибина, туку и пристап до западноевропскиот медиумски простор. Иако организацијата не успева да ги постигне своите основни политички цели во односите со ФУЕН, во периодот 1954–1955 година таа постигнува значаен успех во информативната сфера. Благодарение на конгресите на ФУЕН, Бугарите во Македонија почнуваат да бидат повидливо присутни во западните медиуми, а македонското прашање постепено станува дел од меѓународната дебата за националните малцинства и човековите права.
Продолжува…
Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (3)
Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (5)
Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (8)
