Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (10)
Проф. д-р Спас Ташев
ТРЕТА ГЛАВА
МПО И ФУЕН (1954–1956): СОРАБОТКА, КОНФЛИКТ И РАСКИН
3.3. Спорот за „македонската народност“
Иако во почетокот односите меѓу Македонските патриотски организации и Федералната унија на европските националности се развиваат во духот на соработка, во текот на 1955–1956 година постепено на преден план излегува прашањето за карактерот на словенското население во Македонија. Спорот дали станува збор за посебна „македонска народност“ или за бугарско население, подложено на системска денационализација, постепено ги потиснува останатите теми во односите меѓу МПО и ФУЕН и на крајот доведува до разрив меѓу двете организации.
За македонското ослободително движење ваков случај не е нов. За време на средбата на 6 јули 1948 година меѓу Џејмс Кларк и Иван Михајлов, американскиот претставник изјавува дека „всушност би било подобро воопшто да се избегнува да се зборува за македонски Бугари, а наместо тоа на дневен ред да се постави зборот Македонци“. Иван Михајлов категорично се спротивставува и изјавува дека „основниот стремеж на македонското движење секогаш бил во Македонија да се гарантира слободен развој на народностите што таму живеат со векови… И сто пати Македонија да биде оформена како политичка единица, ние за неа нема да бидеме заинтересирани ако нашата бугарска народност во Македонија биде згазена и отстранета“. По тој повод Џејмс Кларк изрично прашува: „Значи, треба да сметам дека Вие непоколебливо се држите до бугарштината во Македонија?“ Менча Крничева запишала: „Му се нагласи дека ние сме за независна Македонија, но сме си Бугари. Му се кажа дека ако сакавме да си ја смениме народноста, лесно можевме да станеме Турци, Грци, Срби или какви и да било други, уште повеќе што во ропството нè принудуваа да направиме нешто такво… Едно такво насилство врз македонското бугарско население е во целосна спротивност со сите начела што Америка ги прокламира… Му се истакна дека ако не се признае и бугарската народност во Македонија, борбата на македонските Бугари ќе продолжи“. (Приватна архива на Иван Михајлов)
Позицијата што Иван Михајлов ја брани во 1948 година првично не наидува на противење во Федералната унија на европските националности. Во почетната фаза меѓу МПО и ФУЕН постои релативна блискост во ставовите. На конгресот во Минстер во 1954 година делегатите на МПО се примени како претставници на „македонските Бугари“, а потоа ФУЕН усвојува и посебна резолуција во заштита на „Бугарите и Романците во Македонија под југословенска и грчка власт“. Тоа покажува дека во почетниот период раководството на ФУЕН сè уште не ја прифаќа официјалната југословенска теза за постоењето на посебна „македонска нација“.
Меѓутоа, со проширувањето на контактите меѓу ФУЕН и југословенски претставници започнува промена како во терминологијата, така и во политичкиот пристап на организацијата. МПО оваа промена ја восприема како отстапување од едно од основните начела на ФУЕН – правото на националните групи сами да го определуваат својот идентитет. Спорот добива отворен карактер во 1956 година, кога раководството на ФУЕН ја известува МПО дека повеќе не може да ја смета за претставник на бугарско малцинство во Југославија, туку единствено, евентуално, за претставник на „македонска народносна група“.
Реакцијата на МПО е категорична. Во опширното изложение до генералниот секретар Пол Скадегард организацијата нагласува дека никогаш не претендирала да претставува „македонска народност“ и дека секогаш настапувала единствено како претставник на Бугарите од Македонија. Според МПО, самото користење на терминот „македонска народност“ значи прифаќање на југословенската политичка и пропагандна конструкција и е во спротивност како со решенијата на конгресот во Минстер, така и со резолуцијата на ФУЕН од октомври 1954 година.
Така спорот постепено добива јасно изразена идентитетска и политичка димензија. За МПО поимот „Македонец“ има единствено географско значење – жител на Македонија, без оглед дали е Бугарин, Романец, Грк, Албанец или Турчин. Во своето изложение од 1956 година организацијата изјавува: „Во географска смисла на зборот ‘Македонец’ се нарекува секој жител на нашата татковина, од која и народност да потекнува.“
Слично разбирање за содржината на поимот „македонски народ“ може да се сретне и кај претставници на левото крило на македонското движење. Во својата брошура „Борбите на македонскиот народ“ Димитар Влахов го користи терминот како збирно политичко означување на населението на Македонија, а не како назив на посебна етничка заедница. Опишувајќи го почетниот период од дејноста на ВМРО, тој забележува дека организацијата првично работи меѓу „бугарското население“, кое ѝ припаѓа на Бугарската егзархија, при што споменува дека покрај нив има и Бугари католици и Бугари протестанти, додека останатите „македонски народности“ ги наведува одделно – Турци, Албанци, Куцовласи и Грци. (Влахов, 1925) Ваквата употреба покажува дека дури и кај дел од дејците кои подоцна официјалната југословенска историографија ги претставува како претходници на повоената македонска национална концепција, поимот „македонски народ“ во 20-тите години сè уште има претежно политичка и територијална, а не етничка содржина.
Поради тоа МПО нагласува дека претворањето на терминот „Македонец“ во етничка и национална ознака е резултат на политиката на југословенската комунистичка власт по 1944 година. Според македонското ослободително движење, режимот на Тито настојува преку административен притисок, образовна политика и репресивни механизми да формира нов идентитет, непознат во претходниот историски развој на регионот.
Во истиот дух Иван Михајлов ја разгледува создадената во рамките на Југославија Народна Република Македонија не како остварување на македонскиот идеал, туку како инструмент за продолжување на поранешните асимилациски практики во нова политичка форма. Според него, оваа република не е ниту „народна“, ниту „македонска“, а „задачата на Белград останува единствена и непроменета – бришење на секоја бугарска трага во овој крај“. (М. трибуна, 1958-09-04) Поради тоа МПО ја восприема повоената македонска политика на Југославија не како резултат на слободен национален развој, туку како дел од поширока државна стратегија за трансформирање на националниот идентитет на населението.
Во своите приговори пред Федералната унија на европските националности од 1956 година, МПО ја разгледува оваа политика како продолжение на поранешните српски асимилациски практики во Вардарска Македонија. Според организацијата, пред 1944 година Белград последователно настојува да го претставува словенското население во областа како „Срби“, „јужни Срби“ или „Југословени“, додека по војната започнува да ја наметнува категоријата „Македонци“. Од гледна точка на МПО, тука не станува збор за појава на нова национална заедница, туку за промена на формата на истата државна политика на национално преориентирање.
Овие тврдења на МПО имаат своја историска основа, бидејќи уште кон крајот на XIX век српскиот државник и дипломат Стојан Новаковиќ развива концепција за потребата од создавање посебен македонски идентитет како средство за ограничување на бугарското влијание во Македонија. Во еден свој програмски текст тој посочува дека на српската идеја ѝ е потребен „некаков сојузник, кој би бил цврсто против бугаризмот“, а таков сојузник гледа токму во „македонизмот“, кој подоцна треба да се слее со србизмот. (Џамбазовски, 1960) Токму кон оваа постара политичка традиција упатуваат аргументите на МПО за приемственоста меѓу српската и југословенската политика во Македонија.
Во изложението е формулирана и една од основните тези на МПО дека во историска смисла „македонска народност не постои“. Оваа позиција се аргументира со тврдењето дека повеќе од илјада години во Македонија живее бугарско население, заедно со Грци, Аромани, Турци и Албанци. Според МПО, античките Македонци претставуваат одамна исчезната историска заедница, која нема непосредна врска со современите етнички процеси на Балканот.
Тука јасно се пројавува и фундаменталното разидување меѓу пристапот на МПО и постепено променетата позиција на ФУЕН. Додека МПО ја гради својата аргументација врз историската приемственост, етнографијата и демографските податоци, раководството на ФУЕН сè повеќе се ориентира кон признавање на повоените политички реалности во Југославија. Во овој контекст, во изложението на МПО од 1956 година се појавуваат обвинувања дека Пол Скадегард и дел од раководството на ФУЕН започнуваат да ги прифаќаат „фалсификаторските“ позиции на Белград.
Суштествено место во спорот зазема прашањето за меѓународното признавање. МПО повеќепати нагласува дека западните институции и организации започнуваат да ја прифаќаат југословенската терминологија без продлабочена критичка анализа. Според организацијата, меѓународното користење на терминот „македонска народност“ ја легитимира политиката на денационализација на Бугарите во Вардарска Македонија. Тука се забележува и растечкото разочарување на МПО од западната политика кон режимот на Тито.
Според раководството на МПО, геополитичката логика на Студената војна постепено започнува да преовладува над принципите за заштита на човековите и малцинските права. Во изложението се содржи карактеристичното обвинување кон ФУЕН дека, според неговиот генерален секретар Пол Скадегард, „Тито не требало да биде дразнет со покренување на прашањето за бугарското малцинство во Југославија, за да не стане тој (Тито) понезадоволен од Западот и да се приближи кон Советска Русија“. МПО го определува ваквиот аргумент како „најчуден довод“ и останува на својата позиција дека западните кругови ги жртвуваат правата на Бугарите во Македонија во име на стратегиското спротивставување на Советскиот Сојуз. (М. трибуна, 1976-05-06)
Во прилог на оваа теза МПО користи и споредбени примери од Европа. Во изложението се прават паралели со Јужен Тирол, Шкотска и Јужен Шлезвиг, за да се нагласи дека ФУЕН ги брани правата на западноевропските малцинства и регионални заедници, но одбива истиот пристап да го примени кон Бугарите во Македонија. Од гледна точка на МПО, тоа претставува двоен стандард, условен не од принципиелни причини, туку од геополитичките реалности на Студената војна.
Важно место зазема и прашањето за политичкото самоопределување. МПО инсистира дека населението во Вардарска Македонија никогаш не било слободно прашано дали сака да биде дел од Југославија. Во изложението се нагласува дека уште од крајот на XIX век македонското револуционерно движење се бори за автономна или независна Македонија, а не за нејзино вклучување во српска или југословенска држава. На тој начин спорот за „македонската народност“ е непосредно поврзан и со прашањето за политичкиот статус и суверенитетот на Македонија.
Разбирањето на МПО за односот меѓу државноправните формули и националниот идентитет наоѓа јасен израз во сведоштвото на Асен Аврамов за ставовите на Иван Михајлов, претставени пред конгресот на организацијата во 1958 година. Според Михајлов, движењето не се бори „заради атерот на некоја политичка формула – автономија, независност, федерација или конфедерација“, бидејќи секоја државноправна конструкција има вредност единствено доколку „служи и го гарантира постоењето на народностите“. Од оваа гледна точка, дури и една независна македонска држава би била неприфатлива доколку води кон уништување на бугарската народност или на која и да било друга народност во Македонија. Затоа Михајлов го формулира принципот дека „политичките формули и решенија треба да им служат на народностите, но во никој случај народностите не можат да бидат жртвувани за која и да било политичка формула“. (М. трибуна, 1958-09-04) Оваа постановка овозможува подобро да се разбере зошто спорот меѓу МПО и ФУЕН не се сведува на терминолошки разлики, туку го засега самото право на постоење и самоопределување на заедниците во Македонија.
До 1956 година односите меѓу МПО и ФУЕН веќе достигнуваат точка во која компромисот изгледа практично невозможен. За МПО признавањето на „македонска народност“ значи откажување од бугарскиот идентитет на значителен дел од населението во Вардарска Македонија. За раководството на ФУЕН, пак, сè поважно станува приспособувањето кон повоените политички реалности на Балканот и избегнувањето отворено спротивставување со Југославија. Ова разидување во разбирањето на идентитетот, самоопределувањето и улогата на малцинската политика доведува до конечниот разрив меѓу МПО и ФУЕН во есента 1956 година.
Продолжува…
Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (3)
Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (5)
Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (8)
