Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (11)
Проф. д-р Спас Ташев
ТРЕТА ГЛАВА
МПО И ФУЕН (1954–1956): СОРАБОТКА, КОНФЛИКТ И РАСКИН
3.4. Разривот меѓу МПО и ФУЕН во 1956 година
Со цел да се разјаснат проблемите што се појавуваат при разгледувањето на положбата на Бугарите на територијата на Вардарска Македонија, меѓу МПО и Пол Скадегард се одвива активна размена на информации. МПО доставува копии од сите свои изложенија до ООН, во кои се опишани повеќе случаи на прекршување на човековите права. Истовремено се разгледува и прашалник со десет прашања, кои ФУЕН треба да ѝ ги достави на Југославија. Тие се однесуваат како на историското присуство на Бугарите во Македонија, така и на подоцнежната судбина на бугарските институции што постоеле до 1913 година, по заземањето на овој дел од Србија, како и на јазичната политика на југословенската држава кон населението во овој регион.
Откако не добива писмен одговор, генералниот секретар на ФУЕН Пол Скадегард ја посетува Југославија и Грција. Подоцна тој самиот пишува во извештајот за ова патување, објавен во билтенот на ФУЕН, дека „самите југословенски власти му го признале постоењето на Бугари во источните делови на македонската област под југословенска власт“. (М. трибуна, 1976-06-10) Тука јасно се забележува противречноста: од една страна, југословенските претставници ја застапуваат тезата дека бугарскиот идентитет во Македонија не постоел, туку бил резултат на дејноста на Бугарската егзархија и бугарската национална пропаганда. Истовремено, југословенските власти го признаваат постоењето на бугарско население во источните делови на југословенска Македонија. (М. трибуна, 1976-05-13) На тој начин спорот излегува од рамките на историската полемика за карактерот на словенското население, но ФУЕН и во овој случај се воздржува да го постави прашањето за положбата на оние групи што самите југословенски власти продолжуваат да ги сметаат за бугарски. По тој повод МПО го обвинува Скадегард дека „никогаш потоа… не се сети да побара права за овие Бугари, ниту пак Југославија отвори некакви врати – а уште помалку ‘широки врати’ – за практично остварување на тие права“. (М. трибуна, 1976-06-10)
Дополнителна напнатост предизвикува и специјалниот извештај на генералниот секретар на ФУЕН, подготвен по неговата посета на Македонија под грчка и југословенска власт, кој тој го презентира на 7 мај 1955 година пред делегатите на Петтиот конгрес во Кардиф. Скадегард истакнува дека целта на неговото патување била да ја проучи положбата на националните малцинства, а особено на македонските Бугари и Ароманите. Самото преземање на ваква мисија е резултат на напорите на МПО да го постави македонскиот вопрос на дневниот ред на организацијата и првично е поздравено од нејзините претставници.
Содржината на извештајот, меѓутоа, открива низа ограничувања на спроведеното истражување. Скадегард нагласува дека неговото движење е ограничено од југословенските власти главно на подрачјата на Тетово и Гостивар, каде што неговото внимание е насочено кон образовните права на албанското население. Во исто време, прашањето за Бугарите останува практично надвор од опсегот на официјалните претставувања. Југословенските власти инсистираат дека населението зборува „македонски“ јазик и на тој начин го отфрлаат самото постоење на бугарско население како посебен општествен и политички проблем.
Од гледна точка на МПО, токму тука се забележува првото суштествено разидување меѓу првичната цел на истражувањето и неговите резултати. Наместо критички да ја преиспита официјалната позиција на Белград, раководството на ФУЕН започнува сè почесто да ја прифаќа терминологијата и аргументите на државните власти. На тој начин спорот постепено се поместува од прашањето за правата на населението кон прашањето за неговото именување и идентитет.
И покрај тоа, претставниците на МПО не ја отфрлаат самата иницијатива на Скадегард. Напротив, за време на конгресот Любен Димитров изрично го поздравува за покажаниот интерес кон судбината на македонските Бугари и Ароманите и за преземеното патување. Во своето последователно излагање, меѓутоа, тој дава подробни појаснувања и приговори за повеќе констатации во извештајот. Димитров потсетува на размерите на бугарската црковно-училишна мрежа во Македонија пред 1912 година, го посочува бројот на бугарските училишта и цркви и ги спротивставува овие податоци на тезата дека бугарскиот идентитет во областа бил резултат единствено на надворешна пропаганда.
Особено внимание тој му посветува на јазичното прашање. Според Димитров, по 1944 година југословенските власти административно наметнуваат нов литературен стандард, кој го определуваат како „македонски јазик“. Во своето излагање тој го карактеризира како изграден врз локални говори, комбинирани со значително српско влијание, и нагласува дека тоа претставува дел од поширока политика за трансформирање на идентитетот на локалното население. Токму тука за првпат во рамките на ФУЕН директно се судираат две спротивставени интерпретации – југословенската, според која веќе постои посебна македонска нација со сопствен јазик, и онаа на МПО, која го разгледува процесот како политички мотивирана денационализација на бугарското население.
Во своето излагање Любен Димитров повторно обрнува внимание на содржината на поимот „Македонец“. Користејќи споредба со поимот „Швајцарец“, тој нагласува дека терминот означува географска припадност кон Македонија, а не посебна етничка заедница. Од оваа гледна точка, Бугарите и Ароманите во Македонија претставуваат одделни национални групи, чии права, според него, подеднакво биле ограничувани како од меѓувоениот режим на српските кралеви, така и од комунистичките власти по Втората светска војна.
Дискусијата предизвикува значителен интерес меѓу учесниците на конгресот. Според податоците на МПО, голем дел од делегатите и гостите бараат дополнителни информации за Македонија, карти и литература за прашањето. Распространети се бројни меморандуми, публикации и материјали на МПО, вклучително и документи објавени во Официјалниот стенографски дневник на Конгресот на САД (Congressional Record). Тоа покажува дека, и покрај растечките несогласувања со раководството на ФУЕН, македонскиот въпрос продолжува да го привлекува вниманието на претставници на различни европски националности и малцински организации.
Однесувањето на раководството на ФУЕН предизвикува силно разочарување во редовите на МПО. Напнатоста ескалира до тој степен што во 1956 година на претставникот на МПО не му е дозволено да зборува на едно од заседанијата на ФУЕН. Оваа одлука, која МПО ја оценува како дискриминаторска, наидува на сочувство кај одделни западни малцински делегати. Според подоцна објавеното излагање на Македонските патриотски организации, д-р Палмер демонстративно напушта едно од заседанијата во знак на протест против недозволувањето на претставникот на македонските Бугари да се изјасни, при што ги определува како „најобесправените“ во Европа. (М. трибуна, 1976-05-06)
Влијанието на меѓународната конјунктура, а веројатно и противдејствувањето од страна на Југославија, сè повеќе се одразува врз пристапот и терминологијата на ФУЕН. Во писмото до МПО од 19 јуни 1956 година раководството на организацијата повторно изјавува дека не може да ја разгледува МПО како претставник на бугарско малцинство во Југославија, бидејќи „Македонците“ биле признати како „сојузен државен народ“. На тој начин ФУЕН започнува да ја прифаќа југословенската државна теза за постоењето на посебна македонска нација.
За МПО натрупувањето на ваквите случаи претставува доказ дека ФУЕН постепено ги напушта сопствените принципи и започнува да ги репродуцира „фалсификаторските“ постановки на Белград. Особено остро е доживеан фактот што самите делегати на конгресите на ФУЕН, кои се самоопределуваат како македонски Бугари, повеќе не се признаваат како такви, а со тоа во крајна линија се одбива и заштитата на правото на Бугарите во Вардарска Македонија слободно да ја изразуваат и да ја бранат својата национална припадност.
МПО нагласува дека, доколку ФУЕН навистина го брани правото на самоопределување, организацијата би требало да се заложи за меѓународна анкета за состојбата во Македонија и за слободно изразување на националната припадност. Наместо тоа, според македонската емиграција, ФУЕН започнува да го прифаќа идентитетот наметнат од југословенската власт како политички свршен факт. На тој начин организацијата се откажува од една од основните идеи на европската малцинска политика – дека националната припадност не може административно да биде определувана од државата.
МПО не го разгледува ова прашање само како спор околу терминологијата, туку како принципиелен проблем за правото на народностите слободно да го определуваат сопствениот идентитет. Во согласност со ставовите на Иван Михајлов, подоцна изложени од Асен Аврамов, организацијата смета дека политичките решенија имаат вредност единствено доколку го гарантираат постоењето и слободниот развој на одделните народности. (М. трибуна, 1959-09-04) Во прилог на оваа позиција МПО потсетува дека самиот Пол Скадегард претходно признал дека изложеното од д-р Евалд Аменде за Македонија во неговиот труд „Националностите во државите на Европа“ соодветствува на ставовите на ФУЕН. Поради тоа организацијата ја толкува подоцнежната промена на позицијата на ФУЕН како откажување не само од бугарската теза за македонското прашање, туку и од сопствената меѓувоена европска традиција во проучувањето и заштитата на националните заедници.
Раскинот меѓу Македонските патриотски организации и Федералната унија на европските националности во 1956 година не претставува изолиран организациски спор, туку одраз на подлабоките промени во меѓународниот систем по смртта на Јосиф Сталин и навлегувањето на Студената војна во нова фаза. Во основата на кризата стои подредувањето на малцинската политика на стратешките интереси како на западниот, така и на советскиот блок. Во таквата меѓународна средина Бугарите во Македонија остануваат без реална надворешна поддршка, иако и двата система официјално ги прокламираат принципите на национална рамноправност и самоопределување.
По расколот меѓу Сталин и Тито во 1948 година, Југославија започнува да зазема особено место во меѓународната политика. За западните држави режимот на Тито постепено се претвора во важен стратешки фактор за ограничување на советското влијание на Балканот. Поради тоа, во првата половина на 50-тите години САД и нивните сојузници започнуваат политика на економска, политичка и воена поддршка за Белград. Кулминација на ова приближување претставува Балканскиот пакт меѓу Југославија, Грција и Турција од 1953–1954 година, кој фактички ја поврзува Југославија со западниот безбедносен систем, во кој доминантна улога има НАТО. Во такви услови западните политички кругови сè понеохотно дозволуваат отворање прашања што би можеле внатрешно да ја дестабилизираат Југославија.
Во овој период римскиот центар остро ја критикува и големата западна економска и воена помош за Југославија. Во статијата „Помош за Тито“ американската политика кон Белград е претставена како пример за геополитички прагматизам, при кој стратешкото значење на Југославија како тампон-зона меѓу Истокот и Западот надвладува над прашањето за карактерот на режимот и положбата на националните малцинства. Во публикацијата се нагласува дека, и покрај финансиската и воената поддршка од Соединетите Американски Држави, југословенската политика не се откажува од комунистичкиот модел и продолжува со репресивниот курс во Вардарска Македонија. На тој начин римскиот центар настојува да покаже дека западната поддршка за Тито фактички го зацврстува системот на политичка контрола и денационализација во Југославија. (Macedonia, 1956-04)
Показателна за односот на римскиот центар кон новата меѓународна улога на Југославија е и статијата „Неутралитетот на Тито според еден италијански воен критичар“, објавена во 1955 година. Во неа се оспорува распространетото на Запад гледиште за Југославија како „неутрална“ држава и се нагласува дека режимот на Тито продолжува да ја комбинира комунистичката диктатура со активна геополитичка стратегија на Балканот. Авторот ја претставува Југославија како меѓупростор, односно тампон-зона меѓу Истокот и Западот, чија стратешка вредност ги наведува западните држави да покажуваат сè поголема толеранција кон внатрешнополитичките репресии на режимот. На тој начин римскиот центар настојува да покаже дека геополитичките интереси на Студената војна постепено го потиснуваат прашањето за правата на Бугарите во Македонија на втор план. (Macedonia, 1955-09)
Парадоксално, речиси истовремено со зацврстувањето на односите меѓу Белград и Западот започнува и нормализирањето на советско-југословенските односи. Посетата на Никита Хрушчов на Белград во 1955 година и потпишувањето на Белградската декларација го означуваат почетокот на нова етапа во односите меѓу СССР и Југославија. Документот го отвора патот кон обновување на соработката меѓу двете комунистички држави и го признава правото на различни „патишта кон социјализмот“, со што во практиката започнува надминувањето на изолацијата на Југославија од социјалистичкиот лагер.
Веднаш потоа Хрушчов од Белград пристигнува во Софија, каде што на одржаниот митинг, во присуство на бугарското раководство, изјавува: „Сега ние можеме да кажеме дека понатаму е отворен патот за воспоставување и развивање на пријателски односи на Советскиот Сојуз и сите земји со народна демократија со Југословенската Федеративна Народна Република.“ (Видеозапис од говорот на Н. С. Хрушчов.) На крајот од посетата е потпишано Заедничко соопштение за престојот на Владината делегација на Советскиот Сојуз во Народна Република Бугарија. Во него се наведува дека членовите на советската делегација го информирале бугарското раководство за разговорите водени во Југославија и дека било констатирано „целосно единство во гледиштата“ во однос на „воспоставувањето пријателска соработка како меѓу СССР и Југославија, така и меѓу Бугарија и Југославија“. (Работническо дело, 1955-06-04)
Овие јавни декларации и официјални документи јасно го покажуваат стремежот на советското раководство кон обновување на политичкото зближување со Југославија. Во бугарски услови тоа неизбежно значи и притисок за враќање кон димитровската линија на БКП по македонското прашање и кон обновување на „социјалистичкото единство“ меѓу двете земји. За бугарскиот комунистички режим оваа промена ја вклучува и потребата од повторно потврдување на признавањето на одделна „македонска нација“ и „македонски јазик“. (1) На тој начин Источниот блок започнува да го разгледува македонското прашање не низ призмата на историската и етничката реалност, туку како елемент од односите со Белград.
Нормализирањето на советско-југословенските односи по 1955 година постепено се претвора во трајна линија на советската надворешна политика. По Белградската декларација Москва фактички се откажува од конфронтацискиот курс воспоставен по разривот од 1948 година и започнува да бара постепено зближување со Југославија, гледајќи на добрите односи со Белград како на важен фактор за зацврстување на социјалистичкиот лагер. Оваа политика го добива својот заокружен израз на мајскиот пленум на ЦК на КПСС во 1958 година, кога Никита Хрушчов ја поставува задачата „да направиме сè што е во наша моќ, за да не ја дадеме Југославија на империјалистичкиот лагер“. Во истиот дух Москва настојува Бугарија и Албанија да избегнуваат дејствија што би можеле да ги заострат односите со Белград, нагласувајќи дека „не треба да се… дразнат националните чувства на Југословените“. (Российская академия наук, 2006) Така двата глобални лагери – иако водени од различни геополитички причини – постепено започнуваат да ги толерираат југословенските позиции по македонското прашање. Како резултат на тоа, Бугарите во Вардарска Македонија се наоѓаат меѓу ретките европски заедници кои во условите на Студената војна не наоѓаат доследна меѓународна поддршка ниту во западниот, ниту во источниот блок.
Започнатото советско-југословенско зближување му дава основа на римскиот центар во 1955 година дополнително да ја развие тезата дека обновувањето на односите меѓу Москва и Белград ги зацврстува позициите на социјистичкиот блок и ја обезвреднува стратешката улога на Југославија во западната политика, поради што „Балканскиот пакт е мртов“. Во статијата со овој наслов се констатира слабеењето на сојузот меѓу Југославија, Грција и Турција, претставено како доказ за нестабилниот и привремен карактер на повоените геополитички конструкции во регионот. Редакцијата ја поврзува кризата на пактот како со постепеното зближување меѓу Белград и Москва по 1955 година, така и со растечките противречности меѓу Грција и Турција. На тој начин римскиот центар настојува да покаже дека обидите за изградба на балкански систем за безбедност без решавање на националните и малцинските прашања се осудени на нестабилност. Во подтекстот на публикацијата јасно се забележува и критиката кон западната политика, која, според македонската емиграција, го жртвува прашањето за правата на Бугарите во Македонија во името на стратешките интереси на Студената војна. (Macedonia, 1955-09)
Слични оценки започнуваат да се појавуваат и во дел од западноевропскиот печат. Во публикација на швајцарски весник, препечатена од римскиот весник „Macedonia“, се изнесува ставот дека, и покрај формалното зближување со Западот, режимот на Тито постепено ги обновува врските со Советскиот Сојуз и сè почесто зазема позиции блиски до советската надворешна политика. Според публикацијата, западните држави го потценуваат идеолошкиот карактер на југословенскиот режим и ја преценуваат стратешката вредност на Белград како антисoветски фактор на Балканот. На тој начин критиката кон западната политика спрема Тито веќе излегува од рамките на македонската емиграција и започнува да наоѓа одраз и во дел од западноевропските анализи. (Neue Zürcher Zeitung, 1956, цит. според: Macedonia, 1956-04)
Во средината на 50-тите години македонското прашање сè повеќе престанува да се разгледува како проблем на правата и самоопределувањето и постепено се претвора во функција на геополитичкото соперништво меѓу двата блока. Во ваквата меѓународна конјунктура Бугарите во Македонија се наоѓаат меѓу големите жртви на Студената војна – без реална поддршка ниту од Западот, ниту од Истокот.
Променетата меѓународна средина започнува да го менува и односот на ФСЕН кон македонското прашање. Додека во 1954–1955 година организацијата официјално го признава постоењето на бугарска народносна група во Македонија и дури усвојува резолуција во нејзина заштита, во 1956 година нејзиното раководство веќе одбива да ја разгледува МПО како претставник на бугарската народносна група во Вардарска Македонија. За раководството на МПО ова претставува доказ дека принципите на малцинската политика сè повеќе се потчинуваат на геополитички интереси.
Самата МПО непосредно ја поврзува промената во однесувањето на ФСЕН со западната политика кон Тито. Поради тоа, дури во 1976 година организацијата, во публикација објавена во продолженија во седум последователни броеви на „Македонска трибуна“ под заеднички наслов „Како понекогаш западните кругови се однесуваат кон вистината“, го објавува своето изложение до ФСЕН од 1956 година. (М. трибуна, 1976-05-06, 1976-05-13, 1976-05-20, 1976-05-27, 1976-06-03, 1976-06-10 и 1976-06-17) Во коментарите кон него се цитира ставот на секретарот на ФСЕН дека Тито не требало да се „дразни“ со поставување на прашањето за Бугарите во Југославија, за да не биде повторно турнат кон Советскиот Сојуз. Оваа формулација јасно покажува како малцинското прашање започнува да се потчинува на стратешката логика на Студената војна.
Токму тука се пројавува еден од големите парадокси на Студената војна. Двата спротивставени блока – и Западот и СССР – од различни причини започнуваат да постапуваат на сличен начин, избегнувајќи да дадат поддршка на бугарската идентичност во Македонија. За западните држави водечка цел станува задржувањето на Југославија надвор од советската орбита, додека за Москва и социјалистичкиот лагер основен приоритет е обновувањето на односите со Тито и зачувувањето на комунистичкото единство. Како резултат на тоа, Бугарите во Македонија се наоѓаат политички изолирани и лишени од меѓународна поддршка како на Исток, така и на Запад.
На крајот, на 6 септември 1956 година МПО го напушта ФСЕН. Разривот е претставен како принципиелен чин против одбивањето на организацијата да ја заштитува бугарската идентичност во Македонија и против потчинувањето на малцинската политика на геополитичките интереси. Од гледна точка на МПО, ФСЕН веќе не ја исполнува улогата на заштитник на угнетените народности, туку се претвора во структура подготвена на политички компромиси под влијание на меѓународната конјунктура.
Така кризата од 1956 година се претвора во симбол на пошироката меѓународна изолација на Бугарите во Македонија во текот на Студената војна. Меѓу стремежот на Западот да ја задржи Југославија надвор од советскиот блок и желбата на Москва да ги обнови односите со Тито, бугарското население во Македонија останува без реален надворешен заштитник. Ова објаснува зошто во публицистиката на МПО од втората половина на ХХ век темата за „предавството“ на големите сили и меѓународните организации зазема толку значајно место.
И покрај ова разочарување, раководството на МПО не се откажува од идејата за европско обединување. Напротив, во публикациите на римскиот весник „Macedonia“ продолжува да се застапува тезата дека траен мир и стабилност на континентот се можни само во рамките на една обединета Европа. Истовремено се нагласува дека европската интеграција не може да биде успешна доколку ги занемарува проблемите на националните малцинства и правото на народите на самоопределување. (Macedonia, 1957-06) Во таа смисла, македонското прашање е претставено како своевиден тест за способноста на повоена Европа да го усогласи политичкото единство со почитувањето на националната разновидност.
Според анализите објавени во весникот, нерешените национални проблеми на Балканот претставуваат не само регионален, туку и општоевропски проблем, кој порано или подоцна ќе бара праведно решение. На тој начин, дури и по разривот со ФСЕН, македонското движење продолжува да го бара своето место во европската политичка дебата, настојувајќи да ја поврзе каузата на Бугарите во Македонија со пошироките процеси на европската интеграција и заштитата на човековите права.
Истовремено, во публицистиката на римскиот центар сè појасно се појавува критика кон меѓународните организации, кои, според него, постепено се откажуваат од активната заштита на националните малцинства. Показателна во тој поглед е статијата „Националните малцинства веќе не се заштитувани, туку предавани“, во која се изразува разочарување од фактот што повоените декларации за човековите права и националната рамноправност во голема мера остануваат без практична примена. (Macedonia, 1957-08)
Во публикацијата се тврди дека политичките и стратешките интереси на големите сили сè почесто надвладуваат над принципите за заштита на малцинствата, со што се поставува прашањето дали меѓународните организации и понатаму ја исполнуваат својата првична мисија. На тој начин кризата од 1956 година е претставена не како изолиран конфликт меѓу МПО и ФСЕН, туку како дел од поширок процес на отстапување од повоените идеали за заштита на националните заедници и човековите права.
Белешки
1. На пописите во Бугарија пред 1945 година нема регистрирани етнички Македонци. На 7 јуни 1946 година Сталин бара од бугарскиот комунистички лидер Георги Димитров интензивно да започне да развива „македонска свест“ меѓу Бугарите во Пиринска Македонија. За таа цел се дадени насоки населението во областа административно да биде запишувано како „македонско“. Оние што не се согласуваат со оваа политика се подложени на репресии. На тој начин, при пописот во Бугарија во 1946 година се регистрирани 160 541 Македонци. По разривот меѓу Сталин и Тито во 1948 година оваа политика делумно е прекината, но по започнатото зближување меѓу новиот советски лидер Хрушчов и Тито во 1955 година, притисокот на СССР врз Бугарија за обновување на димитровската линија на БКП по македонското прашање повторно се засилува. Така, при пописот во 1956 година во Пиринскиот крај повторно се применуваат административни практики, при што 178 862 лица се запишани како „Македонци“. Оваа политика е напуштена дури во 1963 година.
Продолжува…
Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (3)
Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (5)
Премолчените документи за македонските Бугари: Федералната унија на европските националности и македонското ослободително движење (1949–1956) (8)
